Author: Институт перевода Библии
Date: 2023-07-14T00:17:10.562548+00:00

Изге Яҙма: Асылыш

Изге Яҙма: Асылыш

1. Ҡәҙерле уҡыусылар!

1. Асылыш

1. Ҡушымталар

УЧРЕЖДЕНИЕ РОССИЙСКОЙ АКАДЕМИИ НАУК

ИНСТИТУТ ЯЗЫКОЗНАНИЯ РАН

ИЗГЕ ЯҘМА

ТӘҮРАТ · ЗӘБҮР · ИНЖИЛ

УДК 22.05

ББК 86.37

И 35

Изге Яҙма

Тәүрат. Зәбүр. Инжил

И 35 Изге Яҙма: Тәүрат. Зәбүр. Инжил. – Москва: Институт перевода Библии, Российское Библейское Общество, 2023. – 1566 с.

ISBN 978-5-93943-316-7

Географик карталар:

© UBS, 1994; © UBS, 1999; Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

© Институт перевода Библии, перевод, комментарии, 2023

© Российское Библейское Общество, перевод, комментарии, 2023

© Оформление. Институт перевода Библии, 2023

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Институт перевода Библии

Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

Ҡәҙерле уҡыусылар!

Ҡәҙерле уҡыусылар!

Һеҙҙең иғтибарығыҙға Изге Яҙманың (Библияның) башҡорт телендә нәшер ителгән тулы йыйынтығын тәҡдим итәбеҙ. 66 үҙ аллы китаптан торған был Изге Яҙма грек телендә Biblia (китаптар) тип атала. Изге Яҙма ике ҙур бүлеккә: Тәүрат, Зәбүр, пәйғәмбәр ҙәрҙең яҙмаларын, шиғри һәм ғибрәтле һүҙҙәр китаптарын үҙ эсенә алған Иҫке Ғәһедкә һәм дүрт «Һөйөнөслө Хәбәр» китабынан, Ғайсаның шәкерттәренең хаттарынан торған Яңы Ғәһедкә (ул уҡыусыларға Инжил исеме менән дә билдәле) бүленә.

Иҫке Ғәһедте тәшкил иткән 39 китап, күп кенә ғалимдар фекеренсә, беҙҙең эраға тиклем XV быуатта яҙыла башлап, яҡынса бер мең йыл дауам иткән. Был китаптар боронғо йәһүд һәм өлөшләтә арами телендә яҙылған. Йыйынтыҡҡа еврей халҡының тарихы, дини ҡанундары һәм Исраил йәмғиәтенең тәртиптәре, Алланы данлаған йыр-шиғырҙар, доғалар, фәлсәфәүи уйланыуҙар, пәйғәмбәрлек ҡылыуҙар һәм башҡа күп нәмәләр ингән.

Тәүге биш китапты Тәүрат тип атайҙар. Ул «Муса пәйғәмбәрҙең биш китабы» исеме менән дә билдәле, сөнк и Муса боронғо еврейҙар тормошонда Алла һәм Уның халҡы араһында аралашсы булараҡ мөһим роль уйнай. Артабан Раббы исраилдарға биргән ерҙә уларҙың тормошо, батшаларының уңыштары һәм еңелеүҙәре тураһында бәйән ителә. Унан Алланы данларға һәм зирәк аҡылға эйә булырға өйрәткән Зәбүр һәм башҡа шиғри китаптар урын алған. Иҫке Ғәһед Алла һүҙен халыҡҡа еткергән һәм Уға тоғролоҡ һаҡларға саҡырған пәйғәмбәрҙәр китаптары менән тамамлана.

27 китаптан торған Яңы Ғәһед йыйынтығы хәҙерге йыл иҫәбе менән, йәғни Ғайса Мәсих тыуған йылдан һанағанда, беҙҙең эраның І быуатының икенсе яртыһында боронғо грек телендә ижад ителгән. Яңы Ғәһедтең үҙәген Ғайса Мәсихтең – бар кешелекте Ҡотҡарыусының тыуыуы, тормошо, өйрәтеүҙәре, үлеүе һәм терелеүе тураһында бәйән иткән дүрт «Һөйөнөслө Хәбәр» китабы тәшкил итә. «Илселәрҙең ғәмәлдәре» китабында Ғайса күккә ашҡандан һуң тәүге йылдарҙа мәсихселәрҙең йәшәү шарттары, шәкерттәренең нисек Рим империяһы буйлап Ғайса Мәсих тураһ ындағы Һөйөнөслө Хәбәрҙе тарата башлауҙары һүрәтләнә. Артабан Ғайса Мәсихтең шәкерттәренең имандаштар берҙәмлектәренә һәм айырым кешеләргә төбәп яҙған хаттары урын алған. Уларҙа Ғайса Мәсихкә булған иман һәм Алла тураһында өйрәтелә, кәңәштәр һәм нәсихәттәр бирелә.

Изге Яҙманың тулы йыйынтығы бөгөнгө көндә 700 телдә донъя күргән, ә ҡайһы бер айырым китап тары 3000-дән ашыу телгә тәржемә ителгән. Башҡорт теленә тәржемә эше Изге Яҙманы тәржемә итеү институты тәҡдиме менән 1990 йылдың баштарында уҡ башланды. Уны әҙерләү дәүерендә «Лука бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр» (1996), «Яхъя бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр» (2000), «Илселәрҙең ғәмәлдәре» (2002), «Марк бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр» (2003) китаптары айырым баҫма рәүешендә донъя күрҙе. Ә 2014 йылда Инжил (йәғни Яңы Ғәһед) китабы тулы килеш баҫылып сыҡты.

Иҫке Ғәһедте башҡорт теленә тәржемә итеү эше иһә Рәсәй Библия йәмғиәтенең Санкт-Петербург бүлексәһе етәкселегендә 2002 йылда башланды. 2010 йылда «Башланмыш» китабы айырым баҫма булып донъя күрҙе.

Иҫке һәм Яңы Ғәһед китаптарын хәҙерге башҡорт телендә бер йыйынтыҡ аҫтында сығарыу буйынса эш 2016 йылда башланды. Әйтергә кәрәк, был уртаҡ проект Изге Яҙманы тәржемә итеү институты һәм Рәсәй Библия йәмғиәте өсөн ҙур тәжрибә булды, сөнки Иҫке һәм Яңы Ғәһед араһында тарихи, мәҙәни айырманы үҙ эсенә алған ғәйәт ҙур дәүер ята. Шулай уҡ ике китап ике телдә яҙылыуын да онотмаҫҡа кәрәк. Шуға ла уларҙы берләштереү өҫтөндә бик ентекле эшләргә тура килде.

Тәржемәсе һәм мөхәррирҙәр, шулай уҡ башҡорт, боронғо йәһүд, грек теле һәм дин ғилеме белгестәре эш барышында текс тарҙың төп нөсхәгә мәғәнәүи яҡтан тура килеүен һәм шул уҡ ваҡ ытта аңлайышлы булыуын маҡсат итеп ҡуйҙы. Төп нөсхәһе тураһында һүҙ йөрөткәндә, донъяла киң билдәле ике баҫма – Иҫке Ғәһед өсөн Biblia Hebraica Stuttgartensia һәм Яңы Ғәһед өсөн Nestle-Aland Novum Testamentum Graece күҙ уңында тотолдо. Текстарҙа башҡа боронғо сығанаҡтарға тура килгән урындар ҙа осрай, ундай айырыуса әһәмиәтле һаналған осраҡтарҙа был турала иҫкәрмәләр бар.

Тәржемә иткәндә яңғыҙлыҡ исемдәргә ҙур әһәмиәт бирелде. Башҡорт телендә ғәрәп-фарсы, рус, көнбайыш Европа телдәренән үҙләштерелгән һүҙҙәр ҙур урын биләй. Әлеге баҫмала осраған кеше исемдәре һәм урын-төбәк атамалары төп нөсхәлә (Иҫке Ғәһедтә – боронғо йәһүд телендә, Яңы Ғәһедтә – боронғо грек телендә) яңғырағанса – тартынҡы өндәр үҙгәрешһеҙ ҡалып, һуҙынҡы өндәр башҡортсаға яҡынайтып алынды.

Ислам динен ҡабул иткән башҡорттарға ғәрәп-мосолман мәҙәниәтенең йоғонтоһо ҙур була. Башҡорт теленә ғәрәп теле аша килеп ингән Ибраһим (бор. йәһ.: אַבְרָהָם, әйтелеше: Авраһам), Муса (бор. йәһ.: מֹשֶׁה, әйтелеше: Моше), Ғайса (бор. гр.: Ἰησοῦς, әйтелеше: Йесус), Яҡуп (бор. йәһ.: יַעֲקֹב, әйтелеше: Йаъаҡов), Юныс (бор. йәһ.: יוֺנָה, әйтелеше: Йона), Яхъя (бор. гр.: Ἰωάννης, әйтелеше: Йоаннес), Исмәғил (бор. йәһ.: יִשְׁמָעֵאל, әйтелеше: Йишмаъел), Йософ (бор. йәһ.: יוֺסֵף, әйтелеше: Йосеф) кеүек Изге Яҙмала осраған, боронғо йәһүд һәм боронғо грек телдәре аша килгән исемдәр барлығы эште күпкә еңеләйтте. Был исемдәрҙең барыһы ла башҡорт халҡына таныш.

Тәржемә иткәндә башҡорт телендәге өндәр үҙенсәлеге исем дәрҙе төп нөсхәһенә яҡынлаштырырға булышлыҡ итте. Башҡорт телендә, күп кенә башҡа төрки телдәрҙән айырмалы булараҡ, «һ», «ҙ», «ҫ» өндәре бар. Тап ошо өндәр ярҙамында исемдәр тулыраҡ бирелде. Мәҫәлән, русса «Ионатан» тип бирелгән исем башҡорт телендә төп нөсхәгә яҡынайтып – «Йонаҫан» (бор. йәһ.: יוֺנָתָן, әйтелеше: Йонаҫан), боронғо грек теленән рус теленә «Тавифа» тип ингән исем башҡорт телендә «Табиҫа» (бор. гр.: Ταβιθά, әйтелеше: Табиҫа) тип бирелде. Йәнә йәһүд исемдәренең аҙағында ишетелгән «һ» өнө тәржемәлә лә ҡулланылды. Мәҫәлән, руссаға «Неемия» тип тәржемә ителгән исем башҡорт телендә төп нөсхәгә яҡынайтып «Нөхәмияһ» (бор. йәһ.: נְחֶמְיָה, әйтелеше: Нехемйаһ) тип бирелде һ.б.

Ҡөҙрәтле Алланы йә Ғайса Мәсихте аңлатҡан алмаштар ҙур хәрефтән яҙылды.

Һәр айырым китап алдынан уның төп темаһын һүрәтләгән, авторын, яҙылыу ваҡытын күрһәткән инеш өлөш урын алды. Китап аҙағында һүҙлек, географик карталар, аҡса, үлсәү берәмектәре тураһында мәғлүмәт, йәһүд һәм грек телдәрендәге ҡулъяҙмаларҙан өлгөләр бар.

Башҡорт телендәге был баҫмаға рецензияны Рәсәй фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеү үҙәгенең Почет Билдәһе орденлы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты ғалимдары бирҙе. Рәсәй фәндәр академияһы Тел ғилеме институты ла ыңғай баһаланы һәм рәсми рәүештә раҫланы. Башҡортостан митрополияһы тарафынан да китап юғары баһа алды.

Изге Яҙманың тулы йыйынтығы – мәҙәни-тарихи мираҫ ҡына түгел, ул Аллаһы Тәғәлә барлыҡҡа килтергән һәммә нәмәнең – бөтә донъяның, кешелектең серҙәрен асып бирә, Алланың тәбиғәтен, Уның Үҙе бар ҡылған әҙәм балаларына булған мөнәсәбәтен күрһәтә. Шуға күрә һәр кешенең, әлеге китапты уҡып, Алланы танып белеү, Уның әҙәм балаларына булған ихтыя рына төшөнөү мөмкинлеге бар.

Рәсәй Библия йәмғиәтенең Санкт-Петербург бүлексәһе һәм Изге Яҙманы тәржемә итеү институты был китаптың башҡорт телендә донъя күреүенә күп көс һалған барыһына ла ҙур рәхмәт белдерә.

Китаптарҙың тулы һәм ҡыҫҡартылған исемдәре

ИҪКЕ ҒӘҺЕД

Башланмыш | Башланмыш | Баш
Сығыу | Сығыу | Сығ
Левиҙәр | Левиҙәр | Лев
Иҫәп алыу | Иҫәп | Иҫп
Ҡабатлап әйтелгән ҡанун | Ҡанун | Ҡнн
Нун улы Йушағ китабы | Йушағ | Йуш
Хакимдар | Хакимдар | Хак
Рут китабы | Рут | Рут
Батшалар. Беренсе китап | І Батшалар | 1 Бат
Батшалар. Икенсе китап | ІІ Батшалар | 2 Бат
Батшалар. Өсөнсө китап | ІІІ Батшалар | 3 Бат
Батшалар. Дүртенсе китап | ІV Батшалар | 4 Бат
Йылъяҙмалар. Беренсе китап | І Йылъяҙма | 1 Йыл
Йылъяҙмалар. Икенсе китап | ІІ Йылъяҙма | 2 Йыл
Ғөзәйер китабы | Ғөзәйер | Ғөз
Нөхәмияһ китабы | Нөхәмияһ | Нөх
Эстер китабы | Эстер | Эст
Әйүп китабы | Әйүп | Әйп
Зәбүр | Зәбүр | Зәб
Сөләймәндең хикмәттәре | Хикмәттәр | Хик
Вәғәзсе | Вәғәзсе | Вәғ
Йырҙар йыры | Йырҙар йыры | Йыр
Ишағыяһ пәйғәмбәр китабы | Ишағыяһ | Ишғ
Йермеяһ пәйғәмбәр китабы | Йермеяһ | Йер
Һыҡтау | Һыҡтау | Һҡт
Зөлкифел пәйғәмбәр китабы | Зөлкифел | Зөл
Даниил пәйғәмбәр китабы | Даниил | Днл
Һошеяғ пәйғәмбәр китабы | Һошеяғ | Һош
Йоил пәйғәмбәр китабы | Йоил | Йои
Ғамос пәйғәмбәр китабы | Ғамос | Ғам
Ғовадъяһ пәйғәмбәр китабы | Ғовадъяһ | Ғов
Юныс пәйғәмбәр китабы | Юныс | Юнс
Миха пәйғәмбәр китабы | Миха | Мих
Нахум пәйғәмбәр китабы | Нахум | Нхм
Хаваҡҡуҡ пәйғәмбәр китабы | Хаваҡҡуҡ | Хав
Сефанъяһ пәйғәмбәр китабы | Сефанъяһ | Сеф
Хаггай пәйғәмбәр китабы | Хаггай | Хаг
Зәкәрьяһ пәйғәмбәр китабы | Зәкәрьяһ | Зәк
Малахи пәйғәмбәр китабы | Малахи | Млх

ЯҢЫ ҒӘҺЕД

Маҫҫайос бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр | Маҫҫайос | Маҫ
Маркус бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр | Маркус | Мрк
Лукас бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр | Лукас | Лк
Яхъя бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр | Яхъя | Ях
Илселәрҙең ғәмәлдәре | Ғәмәлдәр | Ғмл
Яҡуптың хаты | Яҡуп | Яҡ
Петрустың беренсе хаты | І Петрус | 1 Птр
Петрустың икенсе хаты | ІІ Петрус | 2 Птр
Яхъяның беренсе хаты | І Яхъя | 1 Ях
Яхъяның икенсе хаты | ІІ Яхъя | 2 Ях
Яхъяның өсөнсө хаты | ІІІ Яхъя | 3 Ях
Йәһүҙәнең хаты | Йәһүҙә | Йһҙ
Паулустан римдарға хат | Римдарға | Рим
Паулустан коринҫостарға беренсе хат | І Коринҫостарға | 1 Кор
Паулустан коринҫостарға икенсе хат | ІІ Коринҫостарға | 2 Кор
Паулустан галаттарға хат | Галаттарға | Глт
Паулустан эфестарға хат | Эфестарға | Эфс
Паулустан филиппойҙарға хат | Филиппойҙарға | Флп
Паулустан колоссайҙарға хат | Колоссайҙарға | Кол
Паулустан тессалоникеларға беренсе хат | І Тессалоникеларға | 1 Тес
Паулустан тессалоникеларға икенсе хат | ІІ Тессалоникеларға | 2 Тес
Паулустан Тимоҫеусҡа беренсе хат | І Тимоҫеусҡа | 1 Тим
Паулустан Тимоҫеусҡа икенсе хат | ІІ Тимоҫеусҡа | 2 Тим
Паулустан Титусҡа хат | Титусҡа | Тит
Паулустан Филемонға хат | Филемонға | Флм
Ғивриҙәргә хат | Ғивриҙәргә | Ғвр
Яхъяға килгән асылыш | Асылыш | Асл

Асылыш

Асылыш

1. Инеш һүҙ

1. 1

2. 2

3. 3

4. 4

5. 5

6. 6

7. 7

8. 8

9. 9

10. 10

11. 11

12. 12

13. 13

14. 14

15. 15

16. 16

17. 17

18. 18

19. 19

20. 20

21. 21

22. 22

Инеш һүҙ

Яхъяға килгән асылыш

Китаптың авторы тураһындағы бәхәстәр борондан алып туҡтамай дауам итә. Берәүҙәр әйтеүенсә, китапты дүртенсе Һөйөнөслө Хәбәрҙең һәм өс хаттың авторы илсе Яхъя яҙған. Ләкин стиле буйынса китап уларға оҡшамаған, моғайын, автор, Яхъя исемле һәм имандаштар берҙәмлектәрен башлап йөрөүселәрҙең береһе булһа ла, башҡа кеше булғандыр. Автор китапты Патмос утрауында һөргөндә саҡта, моғайын, беҙҙең эраның 90-сы йылдарында, мәсихселәрҙе ҡаты эҙәрлекләгән Рим императоры Домициан заманында, яҙғандыр.

Китап беренсе сиратта Кесе Азияның (хәҙерге Төркиә) имандаштар берҙәмлектәренә мөрәжәғәт итә. Ул эҙәрләнеүселәргә киләсәктә нимә буласағы тураһындағы һорауға яуап бирә: Ғайса Мәсих ҡабат ергә киләсәк, Аллаға һәм Уның халҡына ҡаршы фетнә күтәргәндәрҙең һәммәһе өҫтөнән еңеү яулаясаҡ һәм Үҙенә тоғроларҙың бөтәһенә лә мәңгелек бүләк бирәсәк. Китап биттәренән шулай уҡ берҙәмлектәргә үтеп инеп, ялған тәғлимәт биреүселәр тураһында иҫкәртеү яңғырай.

Был китап Иҫке Ғәһед пәйғәмбәрҙәренең ер тарихы тамамланыу һәм яҡшының яманды тулыһынса еңеүе тураһында сағыу, иҫтә ҡалырлыҡ образдар аша һөйләү традицияһын дауам итә. Яңы Ғәһедтә аңлатыу һәм аңлау өсөн иң ҡатмарлы китаптыр: унда шиғри образдар һәм киләсәктә бойомға аша торған пәйғәмбәрлектәр күп.

1

1^1Был – Ғайса Мәсихкә бирелгән асылыш һүҙе. Тиҙҙән ниҙәр булырға тейешлеген үҙенең ҡолдарына күрһәтеү өсөн, Алла уны фәрештәһе аша Үҙенең ҡоло Яхъяға тапшырҙы+. 2Яхъя үҙе күргәндәрҙең барыһын – Алла һүҙе һәм Ғайса Мәсихтең күрһәтеп һөйләгәндәре хаҡында шаһит булараҡ бәйән итә+. 3Был пәйғәмбәрлек һүҙҙәрен уҡыған һәм тыңлаған, унда яҙылғандарҙы үтәгән кешеләр бәхетле, сөнки ул һүҙҙәрҙең ғәмәлгә ашыу ваҡыты яҡынлашты+.

Имандаштарҙың ете берҙәмлеген сәләмләү

4+Яхъянан Асия өлкәһендәге ете имандаштар берҙәмлегенә: Бар, Булған һәм Киләсәк Заттан, Уның тәхете алдында тороусы ете рухтан+
5һәм тоғро шаһит, үленән беренсе булып терелгән, ерҙәге батшаларҙың Башлығы Ғайса Мәсихтән һеҙгә мәрхәмәт һәм именлек булһын! Беҙҙе яратҡан, Үҙенең ҡаны аша гонаһтарыбыҙҙан ҡотолдорған 6+һәм беҙҙе батшалыҡ итергә һәм ҡаһиндар булып Аллаға – Үҙенең Атаһына хеҙмәт итергә ҡуйған Ғайсаға мәңгенән-мәңгегә дан һәм ҡөҙрәт булһын. Амин+.

7++Бына Ул болоттар араһында килер,

Уны һәр кем,
хатта Үҙен сәнскән кешеләр ҙә күрер.

Ерҙәге бар халыҡтар

Уның алдында үкһеп илар.

Шулай булыр. Амин+.

8+«Мин – Альфа һәм Омега[*], – ти Раббы Аллабыҙ, Бар, Булған һәм Киләсәк Зат, сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһе».

Әҙәм улына оҡшаған Берәүҙең Яхъяға күренеүе

9Мин Ғайсаның ғазап сигеүен, батшалығын һәм сыҙамлығын уртаҡлашыусы имандашығыҙ Яхъямын, Алла һүҙе һәм Ғайса хаҡында шаһитлыҡ иткәнем өсөн Патмос тип аталған утрауға ебәрелгәйнем+. 10Раббы көнөндә[*] мине Изге Рух солғап алды һәм артымда борғо эсенән сыҡҡандай көслө тауыш ишеттем[*]+.

11– Күргәндәреңдең барыһын да китап итеп яҙып, имандаштарҙың ете берҙәмлегенә ебәр: Эфесҡа ла, Смурнаға ла, Пергамға ла, Түәтейраға ла, Сардисҡа ла, Филаделфеяға ла, Лаодикеяға ла, – тине ул.

12Миңә өндәшеүсене күрергә тип артыма боролғас, ете алтын шәмдәл тороуын күрҙем+. 13+Шәмдәлдәр араһында оҙон кейем кейгән һәм күкрәгенә тиклем алтын билбау быуған әҙәм улына оҡшаған Берәүҙе күреп ҡалдым+. 14+Уның башындағы сәстәре хәс тә аҡ йөн, аҡ ҡар. Күҙҙәре гүйә утлы ялҡын,+
15аяҡтары, әйтерһең, мейестә ҡыҙған ялтыр баҡыр, тауышы – шарлауыҡ шауы+. 16+Уң ҡулында уның ете йондоҙ, ә ауыҙынан ике яғы ла үткер ҡылыс сығып тора. Йөҙө иһә бар ҡөҙрәте менән балҡып торған ҡояштай+.

17+Мин, Уны күргәс, үле һымаҡ аяҡтарына йығылдым. Ә Ул уң ҡулын миңә ҡуйҙы ла былай тине:

– Ҡурҡма! Мин – Тәүге һәм Һуңғы,+
18һәм Теремен. Үлгәйнем, әле бына мәңгенән-мәңгегә йәшәйем. Үлем һәм үлеләр донъяһы асҡыстары – Минең ҡулымда+. 19Шулай итеп, ниҙәр күргәнеңде, хәҙер ниҙәр барлығын һәм бынан һуң ниҙәр буласағы тураһында яҙ. 20Һин күргән ете алтын шәмдәлдең һәм уң ҡулымда күргән ете йондоҙҙоң сере шунда: ете йондоҙ – имандаштарҙың ете берҙәмлегенең фәрештәләре, ә ете шәмдәл – имандаштарҙың ете берҙәмлеге ул.

2

Эфестағы имандаштар берҙәмлегенә хат

2^1Эфестағы берҙәмлек фәрештәһенә яҙ:

«Уң ҡулында ете йондоҙ Тотоусы һәм ете алтын шәмдәл араһында Йөрөүсе былай ти:+

2Эштәреңде, ауыр хеҙмәтеңде, сыҙамлылығыңды һәм яуыз әҙәмдәрҙе яратмағаныңды беләм. Һин, Мәсих илсеһе булмаһалар ҙа, үҙҙәрен илсе тип атағандарҙы һынап, уларҙы ялғансы тип таптың+. 3Һинең сыҙам икәнлегеңде беләм, Минең исемем хаҡына күпте кисерһәң дә, аяҡтан йығылманың. 4Әммә һиңә ҡарата ризаһыҙлығым бар: һин башта булған һөйөүеңде оноттоң+. 5Шуға ла ниндәй бейеклектән түбән төшөүеңде иҫеңә төшөр һәм, тәүбә итеп, элекке эштәреңде башҡар. Тәүбә итмәһәң, яныңа килермен һәм шәмдәлеңде урынынан ҡуҙғатырмын. 6Ә инде Николаус яҡлыларҙың эштәренә нәфрәтләнеүең яҡшы, ул эштәргә Мин дә нәфрәтлемен.

7Рухтың берҙәмлектәргә әйткән һүҙҙәрен ҡолаҡтары барҙар ишетһен. Еңгән кешегә Мин Алла ожмахында булған тормош ағасынан ауыҙ итергә мөмкинлек бирермен»+.

Смурналағы имандаштар берҙәмлегенә хат

8Смурналағы берҙәмлек фәрештәһенә яҙ:

«Тәүге һәм Һуңғы, Үлгән һәм терелеп Торған былай ти:+

9Һинең хәсрәттәреңде һәм фәҡирлегеңде беләм, әммә һин бай! Үҙҙәрен йәһүд тип атаусыларҙың һине хурлауҙарын да беләм. Асылда улар йәһүдтәр түгел, ә Иблис йыйыны+. 10Алда үҙең кисерәсәк бер нәмәнән дә ҡурҡма. Һеҙҙе һынар өсөн арағыҙҙан ҡайһы берҙәрегеҙҙе Иблис төрмәгә ырғытасаҡ һәм ун көн буйы һеҙ хәсрәт күрәсәкһегеҙ. Үлгәнгә тиклем тоғро бул, һәм һиңә тормош тажы[*] бирермен+.

11Рухтың берҙәмлектәргә әйткән һүҙҙәрен ҡолаҡтары барҙар ишетһен. Еңгән кеше икенсе үлемдән бер ниндәй ҙә зыян күрмәҫ»+.

Пергамдағы имандаштар берҙәмлегенә хат

12Пергамдағы берҙәмлек фәрештәһенә яҙ:

«Ике яғы ла үткер ҡылысы булған Зат былай ти:+

13Һинең ҡайҙа йәшәүеңде беләм – унда Иблис тәхете тора. Һин Миңә булған иманыңда ныҡ тораһың. Һеҙҙә, Иблис йәшәгән ерҙә, тоғро шаһитым Антипас үлтерелгән көндәрҙә лә Миңә булған иманыңдан ваз кисмәнең. 14+Әммә һиңә ҡарата ҡайһы бер ҡаршылығым бар: һеҙҙең арала Билғам тәғлимәте яҡлылар бар, ә ул иһә үҙ мәлендә, ялған илаһтарға ҡорбан итеп килтерелгән ризыҡты ашаһындар һәм фәхешлек ҡылһындар өсөн, Балаҡты исраилдарҙы гонаһ юлына этәрергә өйрәткән+. 15Шулай уҡ һиндә Николаус яҡлыларҙың тәғлимәтен тотоусылар ҙа бар+. 16+Тәүбә ит. Юғиһә тиҙҙән яныңа килермен һәм ауыҙымдағы ҡылыс менән уларға ҡаршы көрәшермен+.

17Рухтың берҙәмлектәргә әйткән һүҙҙәрен ҡолаҡтары барҙар ишетһен. Еңгән кешегә серле майҙә[*] һәм аҡ таш бирермен. Ул ташта иһә уны алыусынан башҡа һис кем белмәгән яңы исем яҙылған булыр»+.

Түәтейралағы имандаштар берҙәмлегенә хат

18Түәтейралағы берҙәмлек фәрештәһенә яҙ:

«Күҙҙәре ут ялҡыны кеүек һәм аяҡтары баҡыр һымаҡ ялтырап торған Алла Улы былай ти:+

19Һинең эштәреңде лә, мөхәббәтеңде, хеҙмәтеңде, иманыңды һәм сыҙамлылығыңды ла беләм. Һуңғы башҡарған эштәреңдең тәүгеләренә ҡарағанда яҡшыраҡ икәнлеген дә беләм. 20+Әммә һиңә ҡарата ризаһыҙлығым бар: үҙен пәйғәмбәр тип атап, фәхешлеккә һәм ялған илаһтарға ҡорбан ителгән ризыҡты ашарға өйрәтеп йөрөгән Изевел исемле ҡатынға Минең ҡолдарымды гонаһҡа этәреүгә юл ҡуяһың+. 21Мин уға фәхешлегенән тәүбә ҡылырға тип ваҡыт бирҙем, әммә ул тәүбә итергә теләмәй+. 22Инде Мин уны ҡаты ауырыу түшәгенә һалырмын, ә уның менән зина ҡылыусыларҙы, ҡылыҡтарынан баш тартмаһалар, ҙур ҡайғыға дусар итермен. 23Уның балаларын[*] үлем менән юҡҡа сығарасаҡмын. Шул саҡта кешенең уй-тойғоларын һынағанымды бөтә берҙәмлектәрҙә лә белерҙәр. Барығыҙға ла эшегеҙгә ҡарата тейешлеһен бирермен+.

24Түәтейрала йәшәгән башҡаларға шуны әйтәм: һеҙгә, был тәғлимәтте тотмаған һәм „Иблистең тәрән серҙәре“ тип аталған нәмәләргә төшөнөп тормағандарға, бынан башҡа ауырлыҡ һалмам. 25Тик Мин килгәнгә тиклем үҙегеҙҙә булғанды һаҡлағыҙ+. 26-28+Еңгән кешегә һәм Минең эштәремде аҙағына тиклем үтәүсегә, Үҙем Атамдан хакимлыҡ алған кеүек, халыҡтар өҫтөнән хакимлыҡ бирермен.

Был кеше халыҡтар өҫтөнән тимер таяҡ менән
хакимлыҡ итер –
уларҙы балсыҡ көршәктәй ватыр.

Ул кешегә Мин таң йондоҙо бирермен+.

29Рухтың берҙәмлектәргә әйткән һүҙҙәрен ҡолаҡтары барҙар ишетһен»+.

3

Сардистағы имандаштар берҙәмлегенә хат

3^1Сардистағы берҙәмлек фәрештәһенә яҙ:

«Үҙендә Алланың ете рухы һәм ете йондоҙо булған Зат былай ти:

Һинең эштәреңде беләм – һинең турала тереһең тип әйтәләр, ләкин һин үле+. 2Уяу бул һәм үлем сигенә еткән, әммә әлегә үҙеңдә ҡалған нәмәләрҙе нығыт, сөнки Аллам алдында тамамланған эштәреңде күрмәйем. 3Нимә ҡабул иткәнеңде һәм нимә ишеткәнеңде иҫеңә төшөр, уларҙы үтә һәм тәүбә ит. Әгәр уяу булмаһаң, Мин һине ҡараҡ кеүек көтмәгәндә килеп табырмын, ә һин ҡайһы сәғәттә килеремде белмәҫһең+. 4Әйткәндәй, һинең Сардиста кейемдәрен бысратмаған бер нисә кешең бар, улар Минең менән аҡ кейем кейеп йөрөйәсәк, сөнки быға лайыҡтар+. 5Еңгән кеше аҡ кейем кейәсәк, һәм Мин уның исемен тормош китабынан һыҙмаясаҡмын, Атам һәм Уның фәрештәләре алдында уның исемен танырмын+.

6Рухтың берҙәмлектәргә әйткән һүҙҙәрен ҡолаҡтары барҙар ишетһен»+.

Филаделфеялағы имандаштар берҙәмлегенә хат

7Филаделфеялағы берҙәмлек фәрештәһенә яҙ:

«Ҡулында Дауыт асҡысы булған Изге һәм Хаҡ Зат – Ул асһа, бер кем яба алмаясаҡ, япһа, бер кем аса алмаясаҡ – былай ти:+

8Һинең эштәреңде беләм, бына Мин һинең алдыңда ишек астым һәм уны һис кем яба алмаясаҡ. Беләм, һинең көсөң аҙ, әммә Минең һүҙемде тоттоң, исемемдән ваз кисмәнең. 9Иблис йыйынынан булғандарҙы, үҙҙәрен йәһүд тип атағандарҙы – асылда улар йәһүд түгел, ә ялғансылар – Мин аяғыңа йығылырға мәжбүр итермен һәм шул саҡта улар һине һөйгәнемде белерҙәр+. 10Сыҙамлыҡ кәрәклеге тураһында Минең әйткән һүҙҙәремде һаҡлап тотҡанға күрә, ерҙә йәшәүселәрҙе һынар өсөн бөтә йыһанға киләсәк һынауҙан Мин дә һине һаҡлап ҡалырмын+.

11Тиҙҙән килермен. Тажыңды бер кем дә тартып алмаһын өсөн, үҙеңдә булғанды ныҡ тот+. 12Еңгән кешене Мин Аллам йортоноң бағанаһы итеп ҡуйырмын һәм ул инде унан сыҡмаҫ. Уның өҫтөнә Алламдың исемен һәм күктән, Алламдан төшәсәк ҡаланың – Йәрүсәлимдең яңы исемен һәм Үҙемдең яңы исемемде яҙырмын+.

13Рухтың берҙәмлектәргә әйткән һүҙҙәрен ҡолаҡтары барҙар ишетһен»+.

Лаодикеялағы имандаштар берҙәмлегенә хат

14Лаодикеялағы берҙәмлек фәрештәһенә яҙ:

«Амин тип аталған Зат, тоғро һәм хаҡ Шаһит, Алла булдырған нәмәләрҙең Сығанағы, былай ти:+

15Эштәреңде беләм, һин һалҡын да, ҡайнар ҙа түгел, их, әгәр һин һалҡын йәки ҡайнар булһаң! 16Һин ҡайнар ҙа, һалҡын да түгел, ә йылымыс ҡына булғанлыҡтан, һине ауыҙымдан төкөрөп сығарам. 17Һин: „Мин – бай, күп байлыҡ тупланым, бер нәмәгә лә мохтажлығым юҡ“, – тиһең. Әммә үҙеңдең ни тиклем бәхетһеҙ, меҫкен, фәҡир, һуҡыр һәм яланғас булыуыңды аңламайһың+. 18Һиңә Минән байыр өсөн утта таҙартылған алтын, яланғаслығыңдың мәсхәрәһе асылмаһын өсөн кейергә аҡ кейем һәм күҙҙәрең күрһен өсөн һөртөргә күҙ майы һатып алырға кәңәш итәм+. 19Мин Үҙем яратҡан һәр кемгә үпкә белдерәм һәм тәртипкә өйрәтәм. Шуға күрә сәмсел бул һәм тәүбә ит+. 20Бына Мин ишек төбөндә шаҡып торам. Берәйһе тауышымды ишетеп ишек асһа, уның янына инермен һәм беҙ бергә ашарбыҙ: Мин – уның менән, ә ул – Минең менән+. 21Мин еңеп Атам менән бергә Уның тәхетенә ултырған кеүек, еңгән кешегә Мин дә Үҙемдең янымда тәхеттән урын бирермен+.

22Рухтың берҙәмлектәргә әйткән һүҙҙәрен ҡолаҡтары барҙар ишетһен»+.

4

Күктәге тәхет

4^1Шунан һуң күрәм: ана күктә ишек асыҡ һәм унан әлеге борғонан сыҡҡандай көслө тауыш миңә былай тине:

– Бында күтәрел. Мин һиңә ошоларҙан һуң булырға тейешле нәмәләрҙе күрһәтермен+.

2+Шул мәлдә үк мине рух солғап алды. Бына мин күктә торған тәхетте һәм тәхеттә Ултырыусыны күрҙем+. 3Ул йәшмә һәм сердолик ташы кеүек балҡый ине, тәхетте зөбәржәт төҫөндәге йәйғор уратып алған+. 4Тәхетте уратып егерме дүрт тәхет тора, ул тәхеттәрҙә аҡ кейемле, баштарына алтын таж кейгән егерме дүрт аҡһаҡал ултыра+. 5Тәхет яғынан йәшен йәшнәй, гөрһөлдәгән һәм күк күкрәгән тауыштар килә. Ә тәхет алдында Алланың ете рухы булған ете яҡтыртҡыс янып тора+.

6+Тәхет ҡаршыһында гәлсәргә оҡшаған быяла диңгеҙ һымаҡ нәмә бар.

Тәхеттең тирә-яғында дүрт йән эйәһе тора. Уларҙы алдан да, арттан да бик күп күҙҙәр ҡаплап алғайны+. 7Йән эйәләренең беренсеһе – арыҫланға, икенсеһе үгеҙ быҙауға оҡшаған, өсөнсөһөнөң йөҙө кешенеке һымаҡ һәм дүртенсеһе осоп барған бөркөт кеүек ине+. 8++Һәр йән эйәһенең дә алтышар ҡанаты бар, бөтә яғынан да – эсенән дә, тышынан да күҙҙәр менән ҡапланған.

Улар көнөн дә, төнөн дә тынғы белмәй:

– Мөҡәддәс, мөҡәддәс, мөҡәддәс!
Булған, Бар һәм Киләсәк
сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһе Раббы Алла! –

тип ҡабатлай+.

9Йән эйәләре тәхеттә Ултырыусыға, мәңгенән-мәңгегә Йәшәүсегә дан, хөрмәт һәм рәхмәт белдергән һайын, 10егерме дүрт аҡһаҡал, тәхет алдына йөҙтүбән ҡапланып, мәңгенән-мәңгегә Йәшәүсегә табына һәм, таждарын тәхет алдына һалып ҡуйып, былай тиҙәр:

11– Раббы Аллабыҙ,

Һин дан, хөрмәт һәм ҡөҙрәт ҡабул итергә лайыҡлыһың,
сөнки бар нәмәне Һин яраттың,
барыһы ла Һинең ихтыярың менән бар ителде
һәм булды+.

5

Төргәк китап менән Бәрәс

5^1+Унан һуң мин тәхеттә Ултырыусының уң ҡулында эсе лә, тышы ла яҙыулы, ете мисәт һуғылған төргәк китап күрҙем+. 2Шулай уҡ:

– Мисәттәрен алып, төргәк китапты асырға кем лайыҡлы? – тип яңғырауыҡлы тауыш менән ҡысҡырған ҡөҙрәтле фәрештәне күрҙем.

3Әммә күктә лә, ерҙә лә, ер аҫтында ла был төргәк китапты бер кем дә аса һәм эсен ҡарай алманы. 4Уны асырға һәм эсен ҡарарға лайыҡлы кеше табылмағанға мин бик ныҡ иланым.

5++Шунда аҡһаҡалдарҙың береһе миңә былай тине:

– Илама. Бына, Йәһүҙә нәҫеленән булған Арыҫлан, Дауыт тамырынан үҫеп сыҡҡан Һабаҡ еңеп сыҡты, төргәк китаптың ете мисәтен ҡуптарып, уны аса алыр+.

6Шунан һуң мин дүрт йән эйәһе уратып алған тәхет һәм аҡһаҡалдар араһында торған Бәрәсте күрҙем. Ул салынған һымаҡ ине. Уның ете мөгөҙө һәм ете күҙе бар. Былары иһә – Алланың бөтә ергә ебәрелгән ете рухы+. 7Бәрәс, килеп, тәхеттә ултырыусының уң ҡулындағы төргәк китапты алды. 8Ул төргәк китапты алғас, дүрт йән эйәһе һәм егерме дүрт аҡһаҡал Бәрәс алдына йөҙтүбән ҡоланы. Уларҙың һәр береһендә арфа һәм хуш еҫтәр ҡушылмаһы – йәғни изгеләрҙең доғалары тултырылған алтын туҫтаҡ ине+.

9Улар яңы йыр йырланы:

– Һин төргәк китапты алырға,
уның мисәттәрен ҡуптарырға лайыҡлыһың.
Сөнки Һин ҡорбан итеп салындың,
Үҙеңдең ҡаның менән
һәр ҡәбиләнән, халыҡтан, милләттән,
төрлө телдәрҙә һөйләшеүселәрҙән
кешеләрҙе Алла өсөн йолоп алдың+.
10+Уларҙы, Аллабыҙға хеҙмәт итеү өсөн,
батшалыҡ һәм ҡаһиндар иттең,
улар ерҙә хакимлыҡ итәсәк+.

11+Мин йән эйәләре һәм аҡһаҡалдар тәхете тирәһендә бик күп фәрештәләр күрҙем. Улар меңдәрсә меңәр, иҫәпһеҙ-хисапһыҙ күп ине+. 12Улар яңғырауыҡлы тауыш менән былай тине:

– Салынған Бәрәс ҡөҙрәт һәм байлыҡ,
тәрән аҡыл һәм ҡеүәт, хөрмәт һәм дан,
һәм дә маҡтау алырға лайыҡ+.

13Күктә һәм ерҙә, ер аҫтында һәм диңгеҙҙә барлыҡ яратылғандарҙы күрҙем һәм унда булған бөтә нәмәнең:

– Тәхеттә Ултырыусыға һәм Бәрәскә маҡтау, хөрмәт, дан һәм ҡөҙрәт мәңгенән-мәңгегә булһын, – тип әйтеүҙәрен ишеттем+.

14Дүрт йән эйәһе:

– Амин, – тиҙәр ине, аҡһаҡалдар иһә йөҙтүбән ҡапланып сәждә ҡылдылар+.

6

Бәрәстең алты мисәтте ҡуптарып алыуы

6^1Унан һуң мин Бәрәстең мисәттәрҙең береһен ҡуптарғанын күрҙем һәм йән эйәләренең береһенең күк күкрәгәндәй тауыш менән:

– Кил! – тип әйтеүен ишеттем+. 2+Ҡараным да аҡ ат күрҙем. Атҡа ҡулына йәйә тотҡан һыбайлы атланғайны, уға таж бирелде. Һыбайлы еңеүсе булараҡ, еңеү өсөн сыҡты+.

3Бәрәс икенсе мисәтте ҡуптарып алғас, икенсе йән эйәһенең:

– Кил! – тип әйткәнен ишеттем. 4+Хәҙер инде бер ерән ат килеп сыҡты. Уның һыбайлыһына, кешеләр бер-береһен үлтерһендәр өсөн, ерҙәге тыныслыҡты алырға вәкәләт бирелде. Уға ҙур ҡылыс тотторолдо+.

5Бәрәс өсөнсө мисәтте ҡуптарғас, мин өсөнсө йән эйәһенең:

– Кил! – тип әйткәнен ишеттем.

Ҡараным да ҡара ат күрҙем. Өҫтөндәге һыбайлы ҡулына үлсәү тотҡайны. 6+Дүрт йән эйәһе араһынан уға өндәшкән тауыш ишеткәндәй булдым:

– Бер үлсәм бойҙай өсөн – бер көнлөк эш хаҡы, шулай уҡ өс үлсәм арпа өсөн дә – бер көнлөк эш хаҡы[*]. Әммә зәйтүн майына һәм шарапҡа зыян итмә+.

7Бәрәс дүртенсе мисәтте ҡуптарып алғас, дүртенсе йән эйәһенең:

– Кил! – тигән тауышын ишеттем. 8Ҡараным да күкһел төҫтәге ат күрҙем. Уның һыбайлыһының исеме «Үлем» ине, артынан үлеләр донъяһы эйәргәйне. Уларға кешеләрҙе ҡылыс һәм аслыҡ, үләт һәм йыртҡыстар менән үлтерер өсөн ерҙең дүрттән бер өлөшөнә хакимлыҡ бирелде+.

9Бәрәс бишенсе мисәтте ҡуптарып алғас, ҡорбан усағы аҫтында Алла һүҙе һәм дә биргән шаһитлыҡтары өсөн үлтерелгәндәрҙең йәндәрен күрҙем+. 10Улар яңғырауыҡлы тауыш менән:

– Һин, изге һәм хаҡ Хаким, ерҙә йәшәүселәрҙе хөкөм итмәүең һәм ҡаныбыҙ өсөн үс алмауың ҡасанға ҡәҙәр дауам итер икән? – тинеләр+.

11Шунан уларҙың һәр береһенә аҡ кейем бирелде һәм улар кеүек үк үлтереләсәк хеҙмәттәштәренең һәм имандаштарының һаны тулғанға тиклем тағы бер аҙ тыныс ҡына көтөргә ҡушылды+.

12Аҙаҡ мин Бәрәстең алтынсы мисәтте ҡуптарып алғанын күрҙем: көслө итеп ер тетрәне, ҡояш матәм кейеме кеүек ҡарайҙы, ай ҡан кеүек ҡыҙарҙы+. 13Күктәге йондоҙҙар, инжир ағасының өлгөрмәгән емештәре көслө елдән ҡойолған кеүек ергә атылды+. 14+Күк йөҙө төргәк китап кеүек йомарланып юҡҡа сыҡты. Бөтә тауҙар һәм утрауҙар урындарынан ҡуҙғатылды+. 15Ерҙәге батшалар, түрәләр, ғәскәр башлыҡтары, байҙар, ҡеүәтлеләр, барыһы ла – ҡолдар ҙа, иреклеләр ҙә мәмерйәләрҙә һәм тауҙарҙағы ҡаялар араһында йәшеренде+. 16Улар тауҙарға һәм ҡаяларға былай тип өндәштеләр:

– Өҫтөбөҙгә ауып төшөгөҙ һәм беҙҙе тәхеттә Ултырыусының йөҙөнән һәм Бәрәстең нәфрәтенән йәшерегеҙ!+
17+Уларҙың бөйөк нәфрәт көнө килде. Быға кем ҡаршы тора алһын+?

7

Мисәт һуғылған йөҙ ҙә ҡырҡ дүрт мең кеше

7^1+Шунан һуң мин ерҙең дүрт мөйөшөндә торған дүрт фәрештәне күрҙем. Улар, ергә лә, диңгеҙгә лә, бер генә ағасҡа ла иҫмәһен өсөн, ерҙең дүрт елен тотоп торалар ине+. 2Мин тағы көнсығыштан күтәрелгән һәм ҡулында тере Алла мисәте тотҡан икенсе фәрештәне лә күрҙем. Ул ергә һәм диңгеҙгә зыян килтерергә вәкәләт бирелгән дүрт фәрештәгә көслө тауыш менән былай тине:

3+– Беҙ Алла ҡолдарының маңлайҙарына мисәт һуҡҡанға тиклем ергә лә, диңгеҙгә лә, ағастарға ла зыян килтермәгеҙ+.

4Мин мисәт һуғылған кешеләрҙең һанын ишеттем. Йөҙ ҙә ҡырҡ дүрт мең кешегә мисәт һуғылғайны; улар бөтә Исраил ырыуҙары араһынан ине:

5Йәһүҙә нәҫеленән мисәт һуғылған ун ике мең кеше;

Рәүвән нәҫеленән ун ике мең;
Ғад нәҫеленән ун ике мең;
6Ашер нәҫеленән ун ике мең;
Нафтали нәҫеленән ун ике мең;
Менашше нәҫеленән ун ике мең;
7Шимғон нәҫеленән ун ике мең;
Леви нәҫеленән ун ике мең;
Исасхар нәҫеленән ун ике мең;
8Зевулун нәҫеленән ун ике мең;
Йософ нәҫеленән ун ике мең;
Бинйәмин нәҫеленән ун ике мең кеше.

Аҡ кейемле халыҡ төркөмө

9Шунан һуң ҡараным да бихисап күп халыҡты күрҙем. Уларҙы һис кем һанап сыға алмаҫ ине. Һәр милләттән һәм ҡәбиләнән, һәр халыҡтан һәм төрлө телдәрҙә һөйләшеүселәрҙән сыҡҡан был кешеләр аҡ кейем кейеп, ҡулдарына хөрмә ботаҡтары тотоп, тәхет һәм Бәрәс алдында баҫып торалар ине+.

10Улар көслө тауыш менән:

– Ҡотолоу тәхеттә ултырған Алланан һәм Бәрәстән килә! – тип әйтә ине+.

11Тәхет, аҡһаҡалдар, шулай уҡ дүрт йән эйәһе тирәһендәге бөтә фәрештәләр, тәхет алдына йөҙтүбән ҡапланып, Аллаға сәждә ҡылдылар+. 12Улар:

– Амин! Аллабыҙға маҡтау һәм дан,
тәрән аҡыл һәм рәхмәт, хөрмәт,
ҡөҙрәт һәм ҡеүәт мәңгенән-мәңгегә булһын! Амин, – тинеләр+.

13Ошо мәлдә аҡһаҡалдарҙың береһе минән:

– Аҡ кейемле был кешеләр кемдәр һәм ҡайҙан килгәндәр? – тип һораны.

14++Мин уға:

– Һин беләһең, әфәндем, – тинем.

Ул миңә былай тине:

– Улар оло ҡайғы-хәсрәт кисереп килгәндәр. Кейемдәрен Бәрәстең ҡаны менән йыуып ағартҡандар+.

15Шуға күрә улар Алла тәхете алдында тора,
көнө-төнө Уның йортонда Уға хеҙмәт итә.

Тәхеттә Ултырыусы улар өҫтөндә

Үҙенең һаҡлаусы сатырын ҡороп ҡуйыр.

16+Улар инде бер ҡасан да асыҡмаҫ та, һыуһамаҫ та,
бүтән үҙҙәрен ҡояш та, селлә лә көйҙөрмәҫ+.

17++Тәхет уртаһындағы Бәрәс уларға Көтөүсе булыр,
тере һыулы шишмәләргә алып барыр,
Алла уларҙың күҙендәге
һәр тамсы йәште һөртөр+.

8

Етенсе мисәтте ҡуптарыу

8^1Бәрәс етенсе мисәтте ҡуптарып алғас, күктә сама менән ярты сәғәткә тынлыҡ урынлашты+. 2Мин Алла алдында баҫып торған ете фәрештәне күрҙем: уларға ете борғо бирелде+.

3Тағы бер фәрештә, ҡулына хуш еҫле сайыр һалынған алтындан яһалған төтәҫләү һауыты тотоп, тәхет алдындағы хуш еҫ төтәтә торған ҡорбан усағы ҡаршыһына килеп баҫты. Унда Алланың бөтә изгеләренең доғалары менән бергә хуш еҫле сайырҙы һалды+. 4Аллаға изгеләрҙең доғалары менән бергә фәрештә һалған сайыр төтөнө күтәрелде+. 5+Фәрештә төтәҫләгесте алды ла, уға ҡорбан усағынан ут тултырып, ергә ташланы. Шул ваҡыт күк күкрәне, гөрһөлдәгән тауыштар ишетелде, йәшен йәшнәне, ер тетрәне+.

Алты борғо

6Ете борғоһо булған ете фәрештә борғо ҡысҡыртырға әҙерләнде. 7+Беренсе фәрештә борғоһон ҡысҡыртты – ҡан ҡатыш боҙ һәм ут хасил булды һәм улар ергә ырғытылды. Ерҙең – өстән бер, ағастарҙың өстән бер өлөшө һәм барлыҡ йәшел үлән янып бөттө+.

8Икенсе фәрештә борғо ҡысҡыртты – ялҡынланып торған ҙур тауға оҡшаған нәмә диңгеҙгә ырғытылды. Диңгеҙҙең өстән бер өлөшө ҡанға әүерелде һәм+
9диңгеҙҙә йәшәүсе йән эйәләренең өстән бер өлөшө һәләк булды, шулай уҡ караптарҙың да өстән бер өлөшө ҡырылды+.

10+Өсөнсө фәрештә борғо ҡысҡыртты – йылғаларҙың өстән бер өлөшөнә һәм һыу сығанаҡтарына күктән, янып торған яҡтыртҡыстай, ҙур йондоҙ төштө+. 11Ул йондоҙҙоң исеме – Әрем. Һыуҙың өстән бер өлөшө әрем кеүек әсегә әйләнде. Һыу әсе булғанлыҡтан, күптәр үлде+.

12+Дүртенсе фәрештә борғо ҡысҡыртты – ҡояштың өстән бер өлөшө, айҙың өстән бер өлөшө, йондоҙҙарҙың өстән бер өлөшө зарарланды, шунлыҡтан улар өстән бер өлөшкә ҡараңғыланды, көндөң өстән бер өлөшө лә төндөң өстән бер өлөшө кеүек үк яҡтылыҡһыҙ ҡалды+.

13Шунан мин күк йөҙөндә осоп барған бөркөттө күрҙем. Ул көслө тауыш менән:

– Ҡалған өс фәрештә тиҙҙән ҡысҡыртасаҡ борғо тауышынан ерҙә йәшәүселәргә ҡайғы, ҡайғы, ҡайғы! – тип ҡысҡырҙы.

9

9^1Бишенсе фәрештә борғо ҡысҡыртты – һәм мин күктән ергә атылған йондоҙҙо күрҙем. Уға упҡын ҡоҙоғона асҡыс бирелде+. 2+Йондоҙ упҡын ҡоҙоғон асып ебәрҙе, унан бик ҙур мейестән сыҡҡан кеүек төтөн күтәрелде. Был төтөндән ҡояш менән һауа ҡараңғыланды. 3Төтөндән ергә саранчалар сыҡты, һәм уларға ерҙәге саяндарҙыҡы һымаҡ сағыу һәләте бирелде+. 4Уларға ер өҫтөндәге үләнгә, бер ниндәй ҙә йәшеллеккә, ағастарға зыян килтермәҫкә, фәҡәт маңлайҙарына Алла мисәте һуғылмаған кешеләргә генә зарар эшләргә ҡушылды+. 5Уларға кешеләрҙе үлтермәҫкә, ә биш ай буйы бары тик ғазапларға рөхсәт бирелде, һәм был ғазап саян саҡҡандағы кеүек була. 6+Ул көндәрҙә кешеләр үлем эҙләр, әммә тапмаҫ. Бик ныҡ үлергә теләрҙәр, тик үлем уларҙан ҡасыр+.

7+Саранчалар иһә ҡиәфәте буйынса яуға әҙерләнгән атҡа оҡшаған. Уларҙың баштарында алтын тажға оҡшаған нәмә бар, ә йөҙҙәре – кешенекеләй,+
8+сәстәре – ҡатын-ҡыҙҙарҙыҡы һымаҡ, ә тештәре – арыҫлан тешендәй+. 9+Өҫтәрендә тимер һарайтаға оҡшаған күкрәксәләре бар, ә ҡанаттарының тауышы, әйтерһең, һуғыш арбалары егелгән бик күп аттарҙың тояҡ тауышы+. 10Уның саяндыҡы һымаҡ ҡойроҡтары ла, ҡойроҡтарында ҡаяуҙары ла бар. Был ҡойроҡтарҙа биш ай буйы кешеләргә зыян килтереү көсө тупланғайны. 11Саранчаларҙың батшаһы иһә – упҡын фәрештәһе. Уның йәһүдсә исеме – Абаддон, ә грекса – Аполлуон[*].

12Беренсе ҡайғы үтте. Бына уның артынан тағы ике ҡайғы килә+.

13Алтынсы фәрештә борғо ҡысҡыртты – Алла алдында торған, алтындан яһалған ҡорбан усағының дүрт мөгөҙөнән сыҡҡан бер тауыш ишеттем+. 14Ул тауыш борғоһо булған алтынсы фәрештәгә:

– Бөйөк Евфрат йылғаһы буйында бәйле торған дүрт фәрештәне азат ит, – тине+.

15Шунан һуң кешеләрҙең өстән бер өлөшөн үлтерер өсөн ошо сәғәткә һәм көнгә, айына һәм йылына тиклем әҙерләп ҡуйылған дүрт фәрештә азат ителде+. 16Уларҙың атлы ғәскәренең һаны ике йөҙ миллион ине, мин уларҙың иҫәбен ишеттем. 17Мин аттарҙы һәм һыбайлыларҙы ошолай күрҙем: өҫтәренә уттай ҡыҙыл, ҡуйы зәңгәр һәм көкөрт кеүек һарғылт төҫтәге күкрәксәләр кейгәйнеләр. Аттарҙың башы арыҫлан башына оҡшағайны, ауыҙҙарынан ут, төтөн һәм көкөрт бөркөлөп тора ине. 18Кешеләрҙең өстән бер өлөшө уларҙың ауыҙынан сыҡҡан ошо өс ҡазанан: уттан, төтөндән һәм көкөрттән үлтерелде. 19Аттарҙың көсө уларҙың ауыҙҙарында һәм ҡойроҡтарында ине, ҡойроҡтары йыландарға оҡшаш һәм баштары ла бар ине, улар ошо баштары менән кешеләргә зыян килтерҙе.

20+Ошо бәлә-ҡазаларҙан үлмәй ҡалған кешеләр үҙҙәре ҡылған эштәргә тәүбә итмәне. Улар яуыз рухтарға һәм күрә лә, ишетә лә, йөрөй ҙә алмаған алтын, көмөш, баҡыр, таш һәм ағас һындарға табыныуҙан ваз кисмәне+. 21Был кешеләр үлтереү, сихырсылыҡ, фәхешлек, урлашыуҙан тәүбәгә килмәнеләр+.

10

Төргәк китап тотҡан фәрештә

10^1Шунан һуң мин күктән төшкән икенсе ҡөҙрәтле фәрештәне күрҙем. Ул болотҡа төрөнгәйне. Уның баш өҫтөндә йәйғор балҡый, йөҙө ҡояш кеүек, аяҡтары утлы бағана һымаҡ ине+. 2Ҡулына бәләкәй генә төргәк китапты асып тотҡан. Ул уң аяғы менән – диңгеҙгә, һул аяғы менән ергә баҫып,+
3арыҫландыҡы һымаҡ көслө тауыш менән ҡысҡырып ебәрҙе. Ул ҡысҡырғас, ете күк күкрәү, тауыш биреп, һөйләй башланылар+. 4Ете күк күкрәү һөйләп туҡтағас, мин уларҙың һөйләгәнен яҙып алырға уйланым, әммә күктән үҙемә өндәшкән тауышты ишеттем:

– Ете күк күкрәүенең нимәләр һөйләгәнен мисәт аҫтына йәшер һәм яҙма+.

5Диңгеҙҙә һәм ерҙә баҫып торған мин күргән фәрештә уң ҡулын күккә күтәрҙе лә 6+күкте һәм унда булған һәр нәмәне, ерҙе һәм унда булған һәр нәмәне, диңгеҙҙе һәм унда булған һәр нәмәне яратҡан Мәңге Йәшәүсе менән ант итте:

– Тотҡарлау башҡа булмаясаҡ. 7Етенсе фәрештә борғоһон ҡысҡыртырға әҙер булған мәлдә, Алла Үҙ ҡолдарына – пәйғәмбәрҙәргә иғлан иткәнсә, Уның сере ғәмәлгә ашҡан булыр+.

8+Унан һуң мин күктән ишеткән тауыш тағы былай тип өндәште:

– Бар, диңгеҙҙә һәм ерҙә торған фәрештәнең ҡулынан асылған төргәк китапты ал.

9Фәрештә янына килдем дә шул ҙур булмаған төргәк китапты миңә биреүен һораным. Фәрештә миңә:

– Ал да уны аша. Ашҡаҙаныңа бик әсе булыр, әммә ауыҙыңда бал кеүек татлы булыр, – тине+.

10Мин фәрештәнең ҡулынан шул бәләкәй генә төргәк китапты алып ашаным. Ауыҙымда бал кеүек татлы ине, әммә ашап бөтөүгә ашҡаҙаным әсетеп янды. 11Унан һуң миңә:

– Һин тағы күп халыҡтар, милләттәр, телдәр һәм батшалар тураһында пәйғәмбәрлек итергә тейешһең, – тинеләр.

11

Ике шаһит

11^1+Миңә үлсәү таяғы һымаҡ ҡамыш бирелде һәм былай тип әйтелде:

– Бар ҙа Алла йортон һәм ҡорбан усағын үлсә, ундағы табыныусыларҙы һанап сыҡ+. 2Әммә Алла йортоноң тышҡы ихатаһын хисапҡа индермә һәм үлсәмә, сөнки ул мәжүсиҙәргә бирелгән. Улар изге ҡаланың урамдарын ҡырҡ ике ай буйы тапап йөрөрҙәр+.

3Мин Үҙемдең ике шаһитыма шундай вәкәләт бирермен: улар, матәм кейемдәре кейеп, бер мең ике йөҙ алтмыш көн буйы пәйғәмбәрлек итерҙәр. 4+Был шаһиттар – бөтә ер Хужаһы алдында торған ике зәйтүн ағасы һәм ике шәмдәл+. 5Кем дә булһа уларға яуызлыҡ ҡылырға ниәтләһә, ауыҙҙарынан ут сығып, дошмандарын йотор. Уларға зыян килтерергә ниәтләгән һәр кеше шулай һәләк булырға тейеш+. 6++Уларҙың, пәйғәмбәрлек иткән ваҡытта ергә ямғыр яумаһын тип, күкте ҡаплап ҡуйырға вәкәләттәре бар. Һыуҙы ҡанға әйләндерергә лә, үҙҙәре теләгән ваҡытта ергә һәр төрлө бәлә-ҡазалар ебәреп зыян килтерергә лә вәкәләттәре бар+.

7Шаһитлыҡ итеүҙәрен тамамлағас, упҡындан януар күтәрелеп сығып, улар менән алышыр, уларҙы еңер һәм үлтерер+. 8Был ике шаһиттың кәүҙәһе исеме кинәйәләп аталған Содом һәм Мысыр тип аталған бөйөк ҡала урамдарында ятыр. Уларҙың Раббыһы шунда арҡысаҡҡа ҡаҙаҡланған булған да инде+. 9Был мәйеттәргә өс көн ярым буйы төрлө халыҡтарҙан, ҡәбиләләрҙән, төрлө телдәрҙә һөйләшеүселәрҙән һәм милләттәрҙән булған кешеләр ҡараясаҡ. Ул мәйеттәрҙе ҡәбергә һалырға рөхсәт итмәҫтәр+. 10Был ике пәйғәмбәр ерҙә йәшәүселәрҙе ыҙалатҡанлыҡтан, ерҙә йәшәүселәр уларҙың һәләкәтенә шатланасаҡ, күңел асасаҡтар һәм бер-береһенә бүләктәр ебәрәсәк.

11Әммә өс көн ярымдан һуң уларға Алланан йәшәү рухы инде һәм улар аяҡтарына баҫты. Уларҙы күргәндәрҙе оло ҡурҡыу алды+. 12+Шаһиттар күктән көслө тауыштың:

– Бында күтәрелегеҙ, – тип әйтеүен ишеттеләр.

Улар болотта күккә күтәрелде, ә дошмандары уларға ҡарап торҙо+. 13Шул уҡ мәлдә бик көслө итеп ер тетрәне, ҡаланың ундан бер өлөшө емерелде, ер тетрәүҙән ете мең кеше үлде, ә ҡалғандары, бик ныҡ ҡурҡып, Күк Аллаһын данланы+.

14Икенсе ҡайғы үтте, тиҙҙән өсөнсөһө килер+.

Етенсе борғо

15Етенсе фәрештә борғоһон ҡысҡыртты һәм күктә:

– Донъя өҫтөнән хәҙер Раббыбыҙ һәм
Уның Мәсихе[*] батшалыҡ итә башланы.
Ул мәңгенән-мәңгегә батшалыҡ итәсәк! –

тигән көслө тауыштар яңғыраны+.

16Шунда үҙ тәхеттәрендә Алла алдында ултырған егерме дүрт аҡһаҡал, йөҙтүбән ҡапланып, Аллаға сәждә ҡылды һәм+
17былай тине:

– Бар, Булған, сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһе Раббы Алла,

Һиңә шөкөр итәбеҙ, сөнки
Һин Үҙеңдең бөйөк ҡөҙрәтеңде ғәмәлгә ашырҙың,
батшалыҡ итә башланың+.
18+Халыҡтар ярһыны.
Әммә Һинең нәфрәт көнөң килде,
үлеләрҙе хөкөм итеү ваҡыты етте.
Ҡолдарыңа – пәйғәмбәрҙәреңә,
изге кешеләреңә һәм
исемеңдән ҡурҡҡан кесеһенән алып
өлкәндәренә тиклем әжер биреү,
ерҙе һәләк иткәндәрҙең үҙҙәрен
һәләк итеү ваҡыты етте+.

19Шунан һуң күктә Алла йорто асылды һәм унда Килешеү һандығы[*] күренде. Шул мәл йәшен йәшнәне, гөрһөлдәгән тауыштар ишетелде, күк күкрәне, ер тетрәне һәм бик көслө боҙлауыҡ яуҙы+.

12

Ҡатын һәм аждаһа

12^1Күктә бөйөк илаһи билдә күренде: был – ҡояшҡа төрөнгән ҡатын ине. Уның аяҡ аҫтында – ай, башында – ун ике йондоҙҙан үрелгән таж+. 2Ҡатын ғоманлы булып, бала тыуҙырыу ғазаптарынан һәм һыҙланыуҙан ҡысҡыра ине. 3+Күктә тағы бер илаһи билдә күренде: был ете башлы һәм ун мөгөҙлө ҡыҙыл төҫтәге ҙур аждаһа ине, башының һәр береһендә – бәләкәй генә таж+. 4+Ҡойроғо менән күктәге йондоҙҙарҙың өстән бер өлөшөн ергә һепереп алып ташланы. Шунан һуң, сабый тыуғас та уны ашар өсөн, балаһын бына-бына табасаҡ ҡатын янына килеп баҫты+. 5+Ҡатын бөтә халыҡтар өҫтөнән тимер таяҡ менән хакимлыҡ итергә тейешле ир бала тыуҙырҙы. Баланы тартып алып, Аллаға һәм Уның тәхете янына алып киттеләр+. 6Ә ҡатын сүллеккә ҡасты. Унда Алла тарафынан урын әҙерләнеп ҡуйылғайны һәм уға мең ике йөҙ алтмыш көн буйы хәстәрлек күрһәтергә тейештәр ине+.

7+Күктә һуғыш башланды: Михаил үҙенең фәрештәләре менән аждаһаға ҡаршы һуғышты. Аждаһа иһә үҙенең яуыз фәрештәләре менән уларға ҡаршы торҙо+. 8Әммә ул еңелде һәм фәрештәләре менән бергә үҙенең күктәге урынын юғалтты. 9+Был ҙур аждаһа, Иблис йәки Шайтан тип аталған бөтә донъяны алдаусы боронғо йылан, ергә бәреп төшөрөлдө, уның менән бергә фәрештәләре лә ырғытылды+. 10Шунан һуң мин күктән көслө тауыш ишеттем. Ул былай тине:

– Аллабыҙҙың ҡотҡарыуы, ҡөҙрәте килде.
Бына Уның Батшалығы килде,
Уның Мәсихенең хакимлығы урынлашты!
Көнө-төнө Аллабыҙ алдында
имандаштарыбыҙҙы ғәйепләүсе бәреп төшөрөлдө+.
11Имандаштарыбыҙ уны Бәрәс ҡаны,
Уның хаҡындағы шаһитлыҡ һүҙҙәре менән еңде,
хатта үлемдән дә ҡурҡманылар,
үҙҙәренең йәндәрен аяманылар+.
12Эй күктәр һәм унда йәшәгәндәр, ҡыуанығыҙ!
Әммә ергә һәм диңгеҙгә ҡайғы,
сөнки Иблис, ваҡытының аҙ ҡалыуын белеп,
ҡаты асыу менән ярһып һеҙгә төштө+.

13Аждаһа, үҙенең ергә бәреп төшөрөлгәнен күргәс, ир бала тапҡан ҡатынды ҡыуа башланы. 14Үҙенә тип сүлдә әҙерләнгән урынға осһон өсөн, ҡатынға ҙур бөркөттөң ҡанаттары бирелде. Йыландың буйы етмәгән был урында ҡатынға бер йыл, ике йыл һәм ярты йыл[*] буйы хәстәрлек күрһәтеләсәк+. 15Йылан, ҡатынды һыу ағыҙып алып китһен өсөн, ауыҙынан тотош йылға ағыҙып сығарҙы. 16Әммә ер ҡатынға ярҙам итте: ул асылып китте лә аждаһа кикереп сығарған йылғаны йотто. 17Аждаһаның ҡатынға асыуы ҡабарҙы, һәм ул уның Алла бойороҡтарын үтәгән, Ғайса хаҡында шаһитлыҡ биргән ҡалған балаларына ҡаршы һуғышырға китте+.

13

Диңгеҙ януары

13^1+Аждаһа диңгеҙ ярындағы ҡомлоҡҡа килеп баҫты.

Шунда мин диңгеҙҙән сығып килгән януарҙы күрҙем. Уның ете башы һәм ун мөгөҙө булып, мөгөҙҙәрендә ун таж бар ине; баштарына Алланы хурлаған исемдәр яҙылғайны+. 2+Мин күргән януар ҡапланға оҡшағайны, ә аяҡтары – айыуҙыҡы, ауыҙы арыҫландыҡы һымаҡ ине. Аждаһа уға үҙенең көсөн, тәхетен һәм ҙур хакимлығын бирҙе+. 3Мин был януарҙың баштарының береһе үлемесле дәрәжәлә яраланғанын күрҙем, әммә был яра уңалды. Ер өҫтөндәгеләрҙең барыһы ла ғәжәпкә ҡалып уны күҙәтте 4һәм, януарға хакимлығын биргән өсөн, аждаһаға баш эйҙе. Шулай уҡ:

– Кем януар кеүек була алһын? Кем уның менән алыша алһын? – тип януарға ла баш эйҙеләр.

5+Януарға тәкәббер һөйләшергә һәм Алланы хурлаған һүҙҙәр әйтергә хоҡуҡ бирелде. Уға ҡырҡ ике ай буйы хакимлыҡ итергә мөмкинлек бирелде+. 6Ул Алланы хурлаған һүҙҙәр һөйләй башланы, Уның исемен дә, Ул йәшәгән торлаҡты ла, күктә йәшәүселәрҙе лә хурлаған һүҙҙәр әйтте. 7+Януарға Алланың изге кешеләренә ҡаршы һуғышырға һәм уларҙы еңергә рөхсәт бирелде. Уға һәр ҡәбилә һәм халыҡ, һәр телдә һөйләшеүселәр һәм милләт өҫтөнән хакимлыҡ бирелде+. 8Салынған Бәрәстең тормош китабына донъя яратылғанға тиклем исемдәре яҙылмаған ерҙә йәшәгәндәрҙең һәммәһе лә ошо януарға баш эйәсәк+.

9Ҡолаҡтары барҙар – ишетһен!+

10+Кемгә әсир төшөргә яҙған,
ул әсир төшөр.

Кемгә үлемен ҡылыстан табырға яҙған,
ул ҡылыстан үлер.

Бында изгеләрҙән сыҙамлыҡ һәм иман талап ителә+.

Ер януары

11Аҙаҡ мин ерҙән сығып килгән икенсе януарҙы күрҙем. Уның бәрәстеке һымаҡ ике мөгөҙө бар һәм ул аждаһа кеүек һөйләй ине. 12Ул, беренсе януар исеменән уның бөтә хакимиәте менән эш итеп, ерҙе һәм унда йәшәгәндәрҙе үлемесле яраһы уңалған беренсе януарға табынырға мәжбүр итте. 13Был януар бөйөк мөғжизәләр башҡарҙы, хатта кешеләр алдында күктән ергә ут яуҙырҙы+. 14Ул, беренсе януар исеменән ҡылырға бирелгән мөғжизәләр менән ерҙә йәшәүселәрҙе алдаштырып, уларға ҡылыстан яраланған, әммә тере ҡалған януар һынын яһарға ҡушты+. 15Беренсе януарҙың һыны хатта һөйләй алһын һәм уға табынмаған һәр кем үлемгә дусар ителһен өсөн, икенсе януарға ошо һынға йән индерергә рөхсәт ителде+. 16Икенсе януар барыһының да: ябай халыҡтың һәм бөйөктәрҙең, байҙарҙың һәм фәҡирҙәрҙең, иреклеләрҙең һәм ҡолдарҙың уң ҡулдарына йәки маңлайҙарына тамға һалдырҙы. 17Ошо тамғаһы, йәғни януар исеме, йәки исеменең һаны булмаған бер кем дә бер нәмә лә һатып та ала алманы, һата ла алманы.

18Бында зирәклек кәрәк. Аҡылы булған кеше януарҙың һанын иҫәпләп сығарһын, сөнки ул – кеше һаны. Был һан – алты йөҙ алтмыш алты.

14

Бәрәс һәм йөҙ ҙә ҡырҡ дүрт мең кеше

14^1Шунан мин ҡараным да Сион тауында Бәрәс, уның менән бергә маңлайҙарында Бәрәстең исеме һәм Уның Атаһының исеме яҙылған йөҙ ҙә ҡырҡ дүрт мең кеше торғанын күрҙем+. 2Мин күктән шарлауыҡ тауышына һәм көслө күк күкрәүенә оҡшаған тауыш ишеттем. Был тауыш арфасыларҙың арфала уйнаған тауышы кеүек ине+. 3Тәхет, дүрт йән эйәһе һәм аҡһаҡалдар алдында яңы йыр йырланды. Ул йырҙы ерҙән ҡотҡарып алынған йөҙ ҡырҡ дүрт мең кешенән башҡа бер кем дә өйрәнә алманы+. 4Улар – бер тапҡыр ҙа ҡатын-ҡыҙ менән булмаған, шул арҡала сафлыҡтарын һаҡлап ҡалған кешеләр. Улар – Бәрәс ҡайҙа барһа, Уның артынан шунда барыусылар. Улар барлыҡ кешелек араһынан ҡотҡарып алынды һәм Алла менән Бәрәскә беренселәрҙән булып бағышланды+. 5Уларҙың ауыҙынан ялған сыҡманы, улар кәмселекһеҙ ине[*]+.

Өс фәрештә

6Шунан һуң мин күк йөҙөндә осоп барған тағы бер фәрештәне күрҙем. Уның ерҙә йәшәүсе һәр милләткә һәм ҡәбиләгә, һәр телдә һөйләшеүселәргә һәм халыҡҡа еткереү өсөн мәңгелек Һөйөнөслө Хәбәре бар ине. 7Ул көслө тауыш менән:

– Алланан ҡурҡығыҙ һәм Уны данлағыҙ, сөнки Уның хөкөм сәғәте килде. Күкте, ерҙе, диңгеҙҙе, һыу сығанаҡтарын Яратыусыға табынығыҙ! – тине.

8+Уның артынан килгән икенсе фәрештә былай тине:

– Бөйөк Бабил емерелде, емерелде, сөнки ул бөтә халыҡтарҙы ла үҙенең ярһыу фәхешлек шарабын эсергә мәжбүр иткән+.

9Уларҙың артынан килгән өсөнсө фәрештә көслө тауыш менән былай тине:

– Кем януарға һәм уның һынына табына, үҙенең маңлайына йәки ҡулына януар тамғаһы ҡабул итә,+
10Алланың нәфрәт туҫтағында әҙерләнгән шыйыҡлатылмаған ярһыу шарабын эсәсәк, изге фәрештәләр һәм Бәрәс алдында ут һәм көкөрт эсендә ғазапландырыласаҡ+. 11+Уларҙың ғазап төтөнө мәңгенән-мәңгегә күтәреләсәк. Януарға һәм уның һынына табынған, уның исем тамғаһын ҡабул иткән һәр кем көндөҙ ҙә, төндә лә ғазаптан тынғы күрмәйәсәк+.

12Бында Алла бойороғон үтәгән һәм Ғайсаға инанған изге кешеләрҙең сыҙам булыуы кәрәк+.

13Мин күктән үҙемә өндәшкән тауышты ишеттем:

– Яҙып ҡуй: «әлеге мәлдән башлап Раббыныҡы булып үлгәндәр бәхетле». Эйе, улар үҙҙәренең ауыр хеҙмәттәренән ял итһендәр, сөнки эштәре уларҙан ҡалмай арттарынан барасаҡ, – ти Рух+.

Ерҙә уңыш йыйыу

14+Мин ҡараным да аҡ болот һәм болот өҫтөндә әҙәм улына оҡшаған Зат ултырғанын күрҙем. Уның башында алтын таж ине, ә ҡулына үткер ураҡ тотҡайны+. 15Алла йортонан тағы бер фәрештә сығып, болот өҫтөндә Ултырыусыға көслө тауыш менән:

– Урағыңды ал да ур, сөнки ураҡ ваҡыты етте, ерҙә уңыш өлгөрҙө, – тип ҡысҡырҙы+.

16Шул саҡ болотта Ултырыусы Үҙенең урағын ер өҫтөнә ырғытты һәм ерҙә уңыш урылды+.

17Күктәге Алла йортонан икенсе фәрештә сыҡты. Уның да үткер урағы бар ине. 18Ут өҫтөнән хакимлығы булған тағы бер фәрештә ҡорбан усағынан сыҡты. Ул үткер урағы булған фәрештәгә көслө тауыш менән:

– Үҙеңдең үткер урағыңды ал да ер өҫтөндәге йөҙөм тәлгәштәрен йый, сөнки уның емештәре өлгөрҙө, – тип ҡысҡырҙы.

19Фәрештә үҙенең урағын ергә ырғытты ла, ер өҫтөндәге йөҙөмдө йыйып, Алланың ярһыулы йөҙөм һыҡҡысына ташланы+. 20Ул йөҙөм ҡала эргәһендәге һыҡҡыста тапалды. Һыҡҡыстан аттың йүгәненә тиклем тәрәнлектәге бер мең алты йөҙ стадия[*] оҙонлоҡта ҡан аҡты.

15

Ете фәрештә һәм ете бәлә

15^1Тағы ла мин күктә бөйөк һәм ғәжәйеп илаһи билдә – һуңғы ете бәлә-ҡазалы ете фәрештәне күреп ҡалдым. Былар – иң аҙаҡҡы бәлә-ҡазалар. Улар менән Алла ярһыуы тамамланасаҡ+. 2Мин ут менән быяла ҡатнашҡан диңгеҙ һымаҡ нәмәне күрҙем. Быяла диңгеҙ өҫтөндә януарҙың үҙен, уның һынын һәм исеменең һанын еңеп сығыусылар тора ине, ҡулдарына Алланың арфаларын тотҡайнылар+. 3+Улар Алла ҡоло Мусаның һәм Бәрәстең йырын йырлайҙар ине:

– Сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһе Раббы Алла!

Һинең эштәрең бөйөк һәм ғәжәп.

Халыҡтар Батшаһы[*],

Һинең юлдарың ғәҙел һәм хаҡ+.

4Раббы! Һинән кем ҡурҡмаҫ та
исемеңде кем данламаҫ?

Бары Һин генә изгеһең,
бөтә халыҡтар хозурыңа килерҙәр,
улар Һиңә сәждә ҡылырҙар.

Һинең ғәҙел эштәрең асылды+.

5Бынан һуң мин күктә Алла йорто – Килешеү сатыры асылғанын күрҙем+. 6Алла йортонан ете бәлә-ҡазаһы булған ете фәрештә сыҡты. Улар ялтырап торған тап-таҙа етен кейем кейгән һәм күкрәктәренән алтын билбау ураған+. 7Дүрт йән эйәһенең береһе ете фәрештәгә мәңгенән-мәңгегә йәшәүсе Алланың нәфрәте тулы ете алтын туҫтаҡ бирҙе+. 8+Алла йорто Алланың шөһрәтенән һәм ҡөҙрәтенән төтөн менән тулды, һәм ете фәрештәнең ете бәлә-ҡазаһы тамамланмайынса, унда бер кем инә алманы+.

16

Алла нәфрәте тулы туҫтаҡтар

16^1Шунан һуң Алла йортонан ете фәрештәгә:

– Барығыҙ һәм Алланың ете нәфрәт туҫтағын ергә түгегеҙ, – тип өндәшкән көслө тауыш ишеттем+.

2+Беренсе фәрештә барҙы ла туҫтағын ер өҫтөнә түкте. Януар тамғаһы һалынған һәм уның һынына табынған кешеләрҙә ерәнгес һәм яман эренле йәрәхәттәр хасил булды+.

3+Икенсе фәрештә туҫтағын диңгеҙгә түкте: диңгеҙ һыуы үлек ҡаны кеүек булды һәм диңгеҙҙәге бөтөн тереклек һәләк булды+.

4Өсөнсө фәрештә туҫтағын йылғаларға һәм һыу сығанаҡтарына түкте: уларҙың һыуы ҡанға әйләнде+. 5Мин һыу фәрештәһенең былай тип әйткәнен ишеттем:

– Бар, Булған һәм Изге,
шулай хөкөм итеүең менән Һин ғәҙел+.

6Изгеләрҙең һәм пәйғәмбәрҙәрҙең
ҡанын ҡойғандары өсөн,

Һин уларҙың үҙҙәренә ҡан эсерҙең.

Улар быға лайыҡлы+.

7Мин ҡорбан усағы яғынан тауыш ишеттем:

– Эйе, сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһе Раббы Алла,

Һинең хөкөмдәрең хаҡ һәм ғәҙел+.

8Дүртенсе фәрештә туҫтағын ҡояш өҫтөнә түкте: ҡояшҡа кешеләрҙе көйҙөрөү көсө бирелде. 9Кешеләрҙе көслө селлә эҫелеге көйҙөрҙө, һәм улар был бәлә-ҡазалар өҫтөнән хакимлығы булған Алла исемен хурланылар, әммә тәүбә итмәнеләр, Алланы данламанылар+.

10+Бишенсе фәрештә туҫтағын януар тәхете өҫтөнә түкте: уның батшалығы ҡараңғылыҡҡа сумды, кешеләр ғазаптарҙан телдәрен тешләне,+
11ғазаптарынан һәм йәрәхәттәренән Күк Аллаһын хурланылар, әммә ҡылған эштәренән тәүбә итмәнеләр.

12+Алтынсы фәрештә туҫтағын бөйөк Евфрат йылғаһына түкте: ҡояш ҡалҡҡан яҡтан киләсәк батшаларға юл әҙер булһын өсөн, йылғаның һыуы кипте+. 13Мин аждаһаның да, януарҙың да, ялған пәйғәмбәрҙең дә ауыҙынан баҡаға оҡшаған өс яуыз рух сыҡҡанын күрҙем+. 14Улар – мөғжизәләр күрһәтеүсе яуыз рухтар. Улар бөтә донъя батшаларын сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһе Алланың бөйөк көнөндә һуғышҡа йыйыр өсөн сыҡты+.

15«Бына ҡараҡ кеүек көтмәгәндә киләм: яланғас йөрөмәҫ һәм хурлығы күренмәһен өсөн уяу торған һәм кейемдәрен тәртиптә тотҡан кеше бәхетле!»+

16+Шаҡшы рухтар батшаларҙы йәһүд телендә «Һармагеддон»[*] тип аталған урынға йыйҙы.

17Етенсе фәрештә туҫтағын һауаға түкте: Алла йортонан, тәхеттән:

– Тамамланды! – тигән көслө тауыш яңғыраны.

18Йәшен йәшнәне, тауыштар, күк күкрәүе ишетелде, көслө итеп ер тетрәй башланы, кешеләр ерҙә йәшәй башлағандан алып ундай көслө ер тетрәү булмағайны әле. Шул тиклем көслө ер тетрәү!+
19Бөйөк ҡала өс өлөшкә бүленде һәм халыҡтарҙың ҡалалары емерелде. Шулай итеп, Алла бөйөк Бабил ҡалаһын иҫенә төшөрҙө һәм уға Үҙенең ярһыу нәфрәт туҫтағынан шарап эсергә бирҙе+. 20Һәр утрау юҡҡа сыҡты, тауҙар юҡ булды,+
21+күктән кешеләр өҫтөнә ҙур-ҙур боҙ киҫәктәре[*] яуҙы. Кешеләр был бәлә-ҡаза өсөн Алланы хурланы, сөнки ул ифрат ауыр ине+.

17

Януар өҫтөндә ултырған ҡатын

17^1+Ҡулдарында ете туҫтаҡ булған фәрештәләрҙең береһе яныма килеп былай тине:

– Бында кил, мин һиңә ҙур һыуҙарҙа ултырған бөйөк фәхишәгә буласаҡ хөкөм язаһын күрһәтәм,+
2+уның менән ерҙәге батшалар фәхешлек итте, уның фәхешлек шарабын ерҙә йәшәүселәр иҫергәнсе эсеп ләззәтләнде+.

3Мине Рух солғап алды, һәм фәрештә мине сүллеккә күсерҙе. Унда мин ҡып-ҡыҙыл януар өҫтөндә ултырған ҡатынды күрҙем. Януар ете башлы һәм ун мөгөҙлө ине һәм Алланы хурлаған исемдәр менән ҡапланғайны+. 4Ҡатын шәмәхә һәм ҡып-ҡыҙыл төҫтәге кейемдәр кейгәйне, алтын, аҫылташтар һәм ынйы менән биҙәнгәйне, ҡулына үҙенең фәхешлегенең ерәнгеслеге һәм бысраҡлығы тулы алтын кәсә тотҡайны. 5Уның маңлайына «Бөйөк Бабил – ерҙәге фәхишәләрҙең һәм ерәнгес нәмәләрҙең әсәһе» тигән серле исем яҙылғайны. 6Мин ҡатындың изгеләр ҡанынан һәм Ғайсаның шаһиттары ҡанынан иҫергәнлеген күрҙем. Был күренешкә мин ныҡ ғәжәпләндем+. 7Фәрештә миңә былай тине:

– Нимәгә шулай ғәжәпләнәһең? Мин һиңә ҡатындың һәм уны йөрөтөүсе ете башлы һәм ун мөгөҙлө януарҙың серен аңлатып бирәм. 8Һин күргән януар бар ине, хәҙер ул юҡ. Әммә ул тиҙҙән упҡындан күтәрелеп сығасаҡ һәм һәләкәткә барасаҡ. Донъя яратылғандан бирле исемдәре тормош китабына яҙылмаған кешеләр януарҙы күреп ғәжәпләнәсәк, сөнки ул бар ине, хәҙер юҡ һәм йәнә буласаҡ+.

9Бында зирәк аҡыл кәрәк. Ете баш – ҡатын ултырған ете тау, шулай уҡ ете батша ул. 10Ул батшаларҙың бишәүһе һәләк булды, береһе бар, етенсеһе әле килмәгән. Килгәс тә ул оҙаҡ булмаясаҡ. 11Булған һәм хәҙер булмаған януар – ул һигеҙенсе батша. Ул шулай уҡ ете батшаның берәүһе, һәм ул һәләкәткә бара.

12+Һин күргән ун мөгөҙ – ун батша ул. Улар батшалыҡтарын әле алманы. Әммә януар менән бергә бер сәғәткә батшалар дәрәжәһендә хакимлыҡ аласаҡтар+. 13Уларҙың уйҙары бер һәм януарға үҙҙәренең көстәрен һәм хакимлыҡтарын тапшырасаҡтар. 14+Улар Бәрәс менән һуғышасаҡ. Бәрәс уларҙы еңәсәк, сөнки Ул – хакимдарҙың Хакимы һәм батшаларҙың Батшаһы. Уның менән бергә булғандар иһә – саҡырылғандар, һайлап алынғандар һәм тоғролар+.

15Фәрештә миңә тағы былай тип һөйләне:

– Һин күргән фәхишә ултырған һыуҙар – халыҡтар һәм төркөмдәр, милләттәр һәм төрлө телдәрҙә һөйләшеүселәр. 16Һин күргән ун мөгөҙ һәм януар фәхишәгә нәфрәт менән ҡараясаҡ һәм уны бөлгөнлөккә төшөрәсәк, яланғас ҡалдырасаҡ, уның тәнен ашаясаҡ һәм утта яндырасаҡ+. 17Сөнки Алла был ун мөгөҙгә Үҙенең ихтыярын үтәү теләген күңеленә һеңдергән, шуға күрә, Алла һүҙе тормошҡа ашҡанға тиклем, улар януарға батшалыҡ хакимлығын берҙәм бирә. 18Һин күргән ҡатын – ерҙәге батшалар өҫтөнән батшалыҡ итеүсе бөйөк ҡала ул.

18

Бабилдың емерелеүе

18^1Бынан һуң мин тағы бер фәрештәнең күктән төшөүен күрҙем. Уның хакимлығы бөйөк ине: шөһрәтенән ер яҡтырҙы+. 2+Ул көслө тауыш менән былай тип ҡысҡырҙы:

– Бөйөк Бабил емерелде, емерелде!

Ул ендәр төйәгенә һәм төрлө яуыз рухтар торлағына,
нәжес ҡоштар, хәрәм һәм ерәнгес хайуандар ояһына әйләнде.

Сөнки ул үҙенең ярһыу фәхешлек шарабын
бөтә халыҡтарға эсерҙе,+
3ерҙәге батшалар уның менән зина ҡылды,
сауҙагәрҙәр самаһыҙ зиннәт-байлығынан байыны+.

4+Күктән мин тағы бер тауыш ишеттем:

– Халҡым минең,
Бабилдың гонаһтарында ҡатнашмаҫ һәм
уның бәлә-ҡазаларына дусар булмаҫ өсөн,
унан сыҡ+.
5Уның гонаһтары инде өйкәлешеп,
күккә тиклем ашты һәм
Алла уның енәйәттәрен иҫенә төшөрҙө+.
6+Ул бүтәндәргә нисек булған булһа,
һеҙ ҙә уға шулай яуап ҡайтарығыҙ,
уның ҡылған эштәренә хаҡты икеләтә ҡайтарығыҙ,
уның бүтәндәргә тип эсемлек әҙерләгән туҫтағында
үҙенә икеләтә ҡеүәтле эсемлек әҙерләгеҙ+.

7+Ул үҙен күпме данлаһа һәм зиннәттә йәшәһә,
уға шул тиклем ғазап һәм ҡайғы бирегеҙ,
ул бит күңеленән генә:

«Батшабикә булып ултырам, мин тол ҡатын түгел,
ҡайғы күрмәйәсәкмен!» – ти+.

8Шуның өсөн уға яза, үлем, илау, яланғаслыҡ
бер көн эсендә киләсәк һәм ул утта яндырыласаҡ,
сөнки уны хөкөм итеүсе Раббы Алла ҡөҙрәтле+.

9+Уның менән зина ҡылған һәм ләззәттә йәшәгән ерҙәге батшалар, уның яныуынан сыҡҡан төтөндө күреп, үкереп илаясаҡ һәм ҡайғырасаҡ+. 10Уның ғазаптарынан ҡурҡып ситтәрәк баҫып торасаҡтар һәм:

– Ҡайғы, ҡайғы һиңә, бөйөк ҡала!

Эй Бабил, ҡеүәтле ҡала!

Һиңә бер сәғәт эсендә хөкөм килде, –

тип әйтәсәктәр.

11+Ерҙәге сауҙагәрҙәр уның хаҡында ҡайғырып илаясаҡ, сөнки уларҙың тауарҙарын бер кем дә һатып алмаҫ, 12алтын һәм көмөш әйберҙәрен, аҫылташтарын һәм ынйыларын, нәфис етен һәм ебәк, ҡуйы ҡыҙыл һәм алһыу төҫтәге туҡымаларын, хуш еҫле ағас төрөн, фил һөйәгенән яһалған әйберҙәрен, ҡиммәтле ағастан, баҡырҙан, тимерҙән һәм мәрмәрҙән эшләнгән төрлө нәмәләрен, 13баҙыяндарын һәм аш тәмләткестәрен, хуш еҫтәр ҡушылмаһын, ладандарын, шараптарын һәм зәйтүн майҙарын, иң яҡшы ондарын һәм бойҙайҙарын, мал-тыуарын һәм һарыҡтарын, аттарын һәм арбаларын, тәндәре һәм йәндәре менән бергә ҡолдарын да алмаҫ.

14– Йәнең көҫәгән емештәрең юҡ хәҙер.

Бөтә зиннәтлелегең һәм ҡупшылығың
һине ташланы,
улар бер ҡасан да табылмаҫ.

15Был тауарҙарҙың бөтөнөһө менән сауҙа итеүселәр һәм байыусылар, уның ғазаптарынан ҡурҡып, ҡайғырып илап ситтәрәк баҫып торасаҡ. 16Улар:

– Ҡайғы, ҡайғы һиңә, эй бөйөк ҡала!

Нәфис етен, ҡуйы ҡыҙыл һәм ут-ҡыҙыл кейем кейер,
алтын һәм аҫылташтар, ынйылар менән биҙәнер инең.

17Шундай байлығың бер сәғәттә юҡҡа сыҡты! –

тип әйтәсәктәр.

Диңгеҙҙә карап йөрөтөүселәр ҙә, караптарҙа йөҙөүселәрҙең бөтөнөһө лә, диңгеҙселәр ҙә, иңгеҙ кәсебенән файҙа күреүселәр ҙә ситтәрәк баҫып торҙо+. 18Улар, ҡаланың яныуынан сыҡҡан төтөндө күреп: «Был бөйөк ҡалаға башҡа бер ҡала ла тиң түгел!» – тип ҡысҡырҙылар+. 19Улар баштарына туҙан һибеп һәм ҡайғырып илап:

– Ҡайғы, ҡайғы һиңә, эй бөйөк ҡала!

Диңгеҙҙә караптары булған бөтәһе лә
байлығың арҡаһында байыны.

Инде һин бер сәғәттә харап булдың! – тинеләр. –+

20Эй күк, уның хәленә ҡыуан,
изгеләр, илселәр, пәйғәмбәрҙәр, шатланығыҙ,
сөнки һеҙҙе ҡала нисек хөкөм итһә,
Алла уны шулай хөкөм итте+.

21+Бынан һуң бер көслө фәрештә ҙур тирмән хәтле таш алып диңгеҙгә ташланы ла былай тине:

– Бөйөк Бабил ҡалаһы
бына шундай көс менән ырғытылыр
һәм ул башҡаса табылмаҫ+.
22Арфала уйнаусылар ҙа, йырлаусылар ҙа,
һыбыҙғысылар ҙа, борғо ҡысҡыртыусылар ҙа
ишетелмәҫ инде һиндә.
Бүтәнсә бер генә һөнәрсе лә,
бер генә һөнәр ҙә булмаҫ,
тирмән ташының тауышы ла ишетелмәҫ+.
23Яҡтыртҡыстың уты ла һиндә күренмәҫ,
кейәү менән кәләш тауыштары ла
инде бынан ары ишетелмәҫ.
Сауҙагәрҙәрең ерҙә бөйөк булды,
тылсымыңа бөтә халыҡтар ҙа алданды+.

24Ул ҡалала пәйғәмбәрҙәрҙең һәм изгеләрҙең ҡаны,
ерҙә үлтерелгәндәрҙең бөтәһенең ҡаны табылды+.

19

Раббыны маҡтағыҙ

19^1+Бынан һуң мин күктән өндәшкән бик ҙур халыҡ төркөмөнән сыҡҡандай көслө тауыш ишеттем. Тауыш былай тине:

– Раббыны маҡтағыҙ![*]
Ҡотолоу ҙа, дан да, ҡөҙрәт тә – Аллабыҙҙыҡы!+
2Уның хөкөмдәре хаҡ һәм ғәҙел,
сөнки Ул үҙенең фәхешлеге менән
ерҙе боҙоҡлоҡҡа килтергән
бөйөк фәхишәне хөкөм итте һәм
Үҙ ҡолдарының ҡаны өсөн унан үс алды+.

3Бынан һуң күктән йәнә:

– Раббыны маҡтағыҙ! –

тип әйтелде. –

Фәхишәнең яныуынан сыҡҡан төтөн
мәңгенән-мәңгегә күтәрелә+.

4Шул ваҡыт егерме дүрт аҡһаҡал һәм дүрт йән эйәһе йөҙтүбән ҡапланып:

– Амин! Раббыны маҡтағыҙ! –

тип, тәхеттә ултырыусы Аллаға баш эйҙеләр+.

5Тәхеттән былай тип өндәшкән тауыш килде:

– Алланың бөтә ҡолдары,
Унан ҡурҡыусылар, ябайҙар һәм бөйөктәр,
Аллабыҙҙы маҡтағыҙ!+

6Мин бик күп халыҡтан сыҡҡан кеүек, шарлауыҡ тауышылай, көслө күк күкрәүендәй тауыш ишеттем. Ул былай тине:

– Раббыны маҡтағыҙ!

Сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһе Раббы Аллабыҙ
батшалыҡ итә башланы!+

7Ҡыуанайыҡ һәм шатланайыҡ, Уға дан йырлайыҡ.

Бәрәстең туйы килде, Уның кәләше әҙерләнеп бөттө+.

8+Кәләшкә кейер өсөн ялтырап торған нәфисаҡ етен туҡыманан
таҙа кейем бирелде.

Аҡ етен – изге кешеләрҙең тәҡүә эштәре ул+.

9Фәрештә миңә былай тине:

– Яҙып ҡуй: Бәрәстең туй мәжлесенә саҡырылғандар бәхетле.

Тағы былай тине:

– Был һүҙҙәр – Алланың хаҡ һүҙҙәре.

10Шунан һуң мин, баш эйер өсөн, уның аяҡтарына йығылдым, әммә ул миңә былай тине:

– Ҡара уны, улай эшләмә! Мин – һинең һәм Ғайса тураһында шаһитлыҡ ҡылған имандаштарыңдың хеҙмәттәше. Аллаға баш эй! Ғайса хаҡындағы шаһитлыҡ Алла хәбәрен иғлан итеүселәрҙе рухландыра+.

Аҡ ат өҫтөндәге һыбайлы

11+Мин күктең асылыуын күрҙем. Унда аҡ ат бар ине һәм уның өҫтөндәге һыбайлыһын Тоғро һәм Хаҡ тип атайҙар ине. Уның хөкөм итеүе һәм һуғыш алып барыуы ғәҙел+. 12Уның күҙҙәре – ут ялҡыны кеүек, ә башында – бик күп таждар. Уға Үҙенән башҡа бер кем белмәй торған исем яҙылған+. 13++Ул ҡанға батҡан кейем кейгән һәм Уның исеме – Алла Һүҙе+. 14Уның артынан аҡ аттарға атланған аҡ, таҙа, нәфис етендән кейем кейгән күк ғәскәрҙәре эйәргән. 15+Уның ауыҙынан халыҡтарға һуғыр өсөн үткер ҡылыс сығып тора, һәм улар өҫтөнән тимер таяҡ менән Ул Үҙе хакимлыҡ итәсәк. Ул, сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһе Алланың ярһыулы нәфрәт шарабын әҙерләп, һыҡҡыста йөҙөм һығасаҡ+. 16Уның кейемендә һәм янбашында: «Батшаларҙың Батшаһы һәм хакимдарҙың Хакимы» тигән исем яҙылған+.

17+Шунан һуң мин ҡояшта торған бер фәрештәне күрҙем. Ул, күк йөҙө буйлап осоусы бөтә ҡоштарға мөрәжәғәт итеп, көслө тауыш менән ҡысҡырҙы:

– Осоп килегеҙ, Алланың бөйөк мәжлесенә йыйылығыҙ!+
18Батшаларҙың һәм ғәскәр башлыҡтарының, көслөләрҙең, аттарҙың һәм уларҙың һыбайлыларының мәйеттәрен, бөтә иреклеләрҙең дә, ҡолдарҙың да, ябай кешеләрҙең дә, бөйөктәрҙең дә мәйеттәрен ашағыҙ+.

19Шунда мин януарҙы, ерҙәге батшаларҙы һәм уларҙың ғәскәрҙәрен, атта Ултырыусыға һәм Уның ғәскәренә ҡаршы һуғышырға тип йыйылғандарын күрҙем+. 20+Ә януар һәм уның исеменән мөғжизәләр күрһәткән ялған пәйғәмбәр ҡулға алынды. Был ялған пәйғәмбәр януар тамғаһын ҡабул иткәндәрҙе, уның һынына табыныусыларҙы мөғжизәләр ярҙамында алдағайны. Улар икеһе лә янып торған көкөртлө күлгә тере көйө ырғытылды+. 21Ә ҡалғандары атта Ултырыусының ауыҙынан сығып торған ҡылыс менән үлтерелде һәм барлыҡ ҡоштар уларҙың мәйетен ашап туйынды+.

20

Мең йыл буйы батшалыҡ итеү

20^1Шунан һуң мин күктән төшөп килгән фәрештәне күрҙем. Уның ҡулында упҡын асҡысы менән ҙур сылбыр бар ине+. 2+Ул – аждаһаны – Иблис-Шайтан тигән ул боронғо йыланды – тотоп алды ла мең йылға сылбырлап ҡуйҙы+. 3Мең йыл үткәнгә тиклем, халыҡтарҙы алдамаһын өсөн, уны упҡынға ташланы, упҡынды бикләп ҡуйҙы һәм өҫтөнә мисәт һалды. Мең йылдан һуң ул аҙ ғына ваҡытҡа азат ителергә тейеш+.

4Унан һуң мин тәхеттәр һәм унда ултырыусыларҙы күрҙем. Уларға хөкөм итергә хоҡуҡ бирелгәйне. Ғайса хаҡында шаһитлыҡ иткәндәре һәм Алла һүҙе өсөн баштары киҫелгән, януарға һәм уның һынына табынмаған, маңлайҙарына һәм ҡулдарына уның тамғаһын һалдырмаған кешеләрҙең йәндәрен күрҙем. Улар үленән терелеп торҙолар ҙа мең йыл буйы Мәсих менән бергә батшалыҡ иттеләр+. 5Үлгәндәрҙең ҡалғандары иһә мең йыл үтмәйенсә терелмәне. Был – беренсе терелеү булды. 6Беренсе терелеүҙә ҡатнашыусылар – бәхетлеләр һәм изгеләр: икенсе үлемдең улар өҫтөнән хакимлығы юҡ, әммә улар, Алланың һәм Мәсихтең ҡаһиндары булып, мең йыл буйы Мәсих менән бергә батшалыҡ итәсәктәр+.

Иблистең еңелеүе

7Мең йыл үткәс, Иблис үҙ төрмәһенән азат ителер 8+һәм ерҙең һәр мөйөшөндәге халыҡтарҙы, йәғни Гог һәм Магогты алдап, уларҙы һуғышҡа барыр өсөн йыя башлар. Һандары диңгеҙҙәге ҡом бөртөгөндәй күп булыр+. 9Мин уларҙың ер киңлегенә сыҡҡанын һәм изге кешеләр йәшәгән туплам менән яратҡан ҡаланы ҡамап алғанын күрҙем. Әммә күктән ут ҡабынып, уларҙы яндырып бөтөрҙө+. 10Уларҙы алдаған Иблис иһә януар менән ялған пәйғәмбәр ташланылған утлы һәм көкөртлө күлгә ырғытылды. Улар унда мәңгенән-мәңгегә көнө-төнө ғазапланыр+.

Үлеләр өҫтөнән хөкөм

11+Унан һуң мин ҙур аҡ тәхетте һәм унда Ултырыусыны күрҙем. Уның ҡарашынан ер менән күк ҡасты, уларға урын табылманы+. 12Мин тәхет ҡаршыһында торған үлгәндәрҙе, бөйөк һәм ябай кешеләрҙе күрҙем. Китаптарҙы астылар. Тағы бер китап – тормош китабы – асылды. Китаптарҙа яҙылғанса, үлгәндәр үҙ эштәренә ҡарап хөкөм ителде+. 13Диңгеҙ үҙендә булған үлгәндәрҙе бирҙе. Үлем һәм үлеләр донъяһы ла үҙендә булған үлгәндәрҙе бирҙе. Был үлгән кешеләрҙең һәр береһе үҙ эштәренә ҡарата хөкөм ителде+. 14Шунан һуң үлем һәм үлеләр донъяһы утлы күлгә ырғытылды. Был – икенсе үлем: утлы күл. 15+Исеме тормош китабында табылмаған һәр кем шул утлы күлгә ырғытылды+.

21

Яңы күк һәм яңы ер

21^1+Шунан һуң мин яңы күкте һәм яңы ерҙе күрҙем, элекке күк һәм элекке ер юҡҡа сыҡҡайны, диңгеҙ ҙә бүтәнсә юҡ ине+. 2+Мин, кейәүе өсөн әҙерләнеп биҙәнгән кәләштәй күктән, Алланан төшөүсе изге ҡала – яңы Йәрүсәлимде күрҙем+. 3+Шул саҡ тәхеттән килгән көслө тауышты ишеттем. Ул былай тине:

– Бына, Алланың кешеләр менән бергә йәшәү урыны. Ул кешеләр менән бергә йәшәйәсәк. Кешеләр Уның халҡы буласаҡ һәм Алла Үҙе улар менән буласаҡ[*]+. 4+Алла уларҙың күҙҙәрендәге һәр йәш бөртөгөн һөртәсәк. Үлем дә, ҡайғы-хәсрәт тә, һыҡтау ҙа, ауырыу ҙа башҡаса булмаясаҡ, сөнки элеккеләр үтте инде+.

5Тәхеттә Ултырыусы былай тине:

– Бына, Мин бар нәмәне лә яңы итеп яһайым.

Шунан миңә өндәште:

– Яҙып ҡуй, сөнки был һүҙҙәр ышаныслы һәм хаҡ+.

6+Ул миңә тағы былай тине:

– Ғәмәлгә ашты! Мин – Альфа һәм Омега, Башы һәм Аҙағы. Мин һыуһағанға тере һыу шишмәһенән бушлай һыу эсерәм+. 7Еңгән кеше бының барыһына ла эйә буласаҡ, һәм Мин уның Аллаһы буласаҡмын, ә ул Минең балам буласаҡ+. 8Әммә ҡурҡаҡтарҙың да, имандан баш тартҡандарҙың да, әшәкеләрҙең дә, кеше үлтереүселәрҙең дә, фәхешлек ҡылыусыларҙың да, сихырсыларҙың да, ялған илаһтарға табыныусыларҙың да, бөтә ялғансыларҙың да өлөшө ут һәм көкөрт ялҡынланып торған күлдә булыр. Был – икенсе үлем+.

Яңы Йәрүсәлим

9Минең эргәмә һуңғы ете бәлә-ҡаза менән тулы ете туҫтаҡ тотҡан ете фәрештәнең береһе килде лә:

– Кил, мин һиңә кәләште, Бәрәстең ҡатынын күрһәтәм, – тине+.

10Мине рух солғап алды, һәм фәрештә үҙемде ҙур һәм бейек тауға күсерҙе. Шунда миңә күктән, Алланан төшөүсе изге Йәрүсәлим ҡалаһын күрһәтте+. 11Ҡала Алла шөһрәтенән балҡып тора ине. Уның балҡышы аҫылташ емелдәүенә, гәлсәрҙәй үтәнән-үтә күренмәле йәшмәгә оҡшағайны+. 12+Диуарҙары ҙур һәм бейек, ун ике ҡапҡаһы бар, ҡапҡалары янында ун ике фәрештә тора. Ҡапҡаларында Исраил халҡының ун ике ырыуының исемдәре яҙылған. 13Көнсығыштан өс ҡапҡа, төньяҡтан өс ҡапҡа, көньяҡтан өс ҡапҡа, көнбайыштан өс ҡапҡа бар+. 14Ҡала диуарының ун ике нигеҙ ташы бар. Ул нигеҙҙәрҙә Бәрәстең ун ике илсеһенең исеме яҙылған+.

15+Миңә һөйләгән фәрештәнең ҡаланы, уның ҡапҡаларын, диуарын үлсәр өсөн алтын үлсәү таяғы бар ине+. 16Ҡала тигеҙ яҡлы дүртмөйөш булып урынлашҡан, уның оҙонлоғо ла, киңлеге лә тигеҙ. Фәрештә ҡаланы таяҡ менән үлсәне. Ул ун ике мең стадия[*] булды. Уның оҙонлоғо ла, киңлеге лә, бейеклеге лә бер тигеҙ ине+. 17Фәрештә ҡала диуарын үлсәп сыҡты. Диуар фәрештә ҡулланған кеше үлсәме менән йөҙ ҙә ҡырҡ дүрт аршын[*] булды. 18+Уның диуары йәшмәнән төҙөлгәйне, ә ҡала иһә таҙа, үтә күренмәле быяла һымаҡ саф алтындан ине. 19Ҡала диуарының нигеҙ ташы төрлө аҫылташтар менән биҙәлгәйне: беренсе нигеҙе – йәшмә, икенсеһе – зәңгәр яҡут, өсөнсөһө – халцедон, дүртенсеһе – зөбәржәт,+
20бишенсеһе – сардоникс, алтынсыһы – сердолик, етенсеһе – хризолит, һигеҙенсеһе – берилл, туғыҙынсыһы – топаз, унынсыһы – хризопраз, ун беренсеһе – гиацинт, ун икенсеһе – аметист. 21Ун ике ҡапҡа – ун ике ынйы, ҡапҡаларҙың һәр береһе бер ынйынан. Үҙәк урам үтә күренмәле быяла һымаҡ саф алтындан ине.

22Ҡалала мин Алла йортон күрмәнем, сөнки был ҡаланың Алла йорто – сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһе Раббы Алла Үҙе һәм Бәрәс+. 23+Ҡала ҡояштың һәм айҙың яҡтыртыуына мохтаж түгел, сөнки Алланың шөһрәте уны яҡтырта һәм уның яҡтыртҡысы – Бәрәс+. 24+Халыҡтар был ҡаланың яҡтыһында йөрөр, ерҙәге батшалар уға үҙҙәренең зиннәтле байлығын килтерер+. 25+Ҡаланың ҡапҡалары көндөҙ бикләнмәҫ, ә төн унда булмаҫ+. 26Был ҡалаға халыҡтарҙың зиннәтле хазинаһын, байлығын килтерерҙәр. 27+Ҡалаға һис бер бысраҡлыҡ та, әшәкелек эшләүсе лә, ялғансы ла инмәҫ, унда исемдәре Бәрәстең тормош китабында яҙылғандар ғына инер+.

22

Тере һыу йылғаһы

22^1+Шунан һуң фәрештә миңә Алланың һәм Бәрәстең тәхетенән ағып сыҡҡан, гәлсәр һымаҡ ялтырап торған тере һыу йылғаһын күрһәтте+. 2Ул йылға урамдың уртаһынан аға, йылғаның ике ярында ла йылына ун ике тапҡыр, йәғни ай һайын үҙ емешен биреп торған тормош ағасы бар. Ағас япраҡтары – халыҡтарҙы һауыҡтырыу өсөн+. 3Ҡалала ҡәһәрләнгән бер генә нәмә лә булмаясаҡ, унда Алланың һәм Бәрәстең тәхете торасаҡ, ә Уның ҡолдары Уға хеҙмәт итәсәк. 4Улар Уның йөҙөн күрәсәктәр, һәм Уның исеме уларҙың маңлайҙарында буласаҡ+. 5+Унда төн булмаясаҡ, уларҙың яҡтыртҡыс менән ҡояш яҡтылығына мохтажлыҡтары ла булмаясаҡ, сөнки уларға Раббы Алла яҡтылыҡ бирәсәк. Улар мәңгенән-мәңгегә батшалыҡ итәсәк+.

6Артабан фәрештә миңә былай тине:

– Был һүҙҙәр ышаныслы һәм хаҡ. Пәйғәмбәрҙәренә Изге Рух биреүсе Раббы Алла, тиҙҙән ни булырын күрһәтеү өсөн, ҡолдарына Үҙенең фәрештәһен ебәрҙе+.

Раббы Ғайсаның килеүе

7«Тиҙҙән Мин киләсәкмен! Был китаптың пәйғәмбәрлек һүҙҙәрен үтәгәндәр бәхетле»+.

8Мин, Яхъя, быларҙы күрҙем һәм ишеттем. Ишеткәс һәм күргәс, баш эйер өсөн быларҙы күрһәткән фәрештәнең аяҡтарына йығылдым+. 9Әммә ул миңә былай тине:

– Ҡара уны, былай эшләмә! Мин – һинең, пәйғәмбәр имандаштарыңдың һәм был китап һүҙҙәрен тотҡандарҙың хеҙмәттәшемен. Аллаға баш эй!

10+Шунан ул миңә былай тине:

– Был китаптың пәйғәмбәрлек һүҙҙәрен мисәт аҫтына йәшермә, сөнки ваҡыт яҡын+. 11+Яманлыҡ ҡылыусы үҙ ҡылығын дауам итһен. Боҙоҡ кеше боҙоҡлоҡтар атҡарһын. Тәҡүә кешеләр – хаҡ эштәрен, изгеләр изгелек эшләүен дауам итһен+.

12+«Тиҙҙән Мин киләсәкмен. Һәр кемгә үҙ эштәренә ҡарап бирер өсөн әжерҙе Үҙем менән алып килермен+. 13+Мин – Альфа һәм Омега, Тәүге һәм Һуңғы, Башы һәм Аҙағы+.

14Үҙенең кейемен йыуғандар[*] бәхетле. Уларҙың тормош ағасынан туҡланырға һәм ҡапҡалар аша ҡалаға инергә хоҡуҡтары булыр+. 15Ә эттәр ҙә, сихырсылар ҙа, фәхешлек ҡылыусылар ҙа, кеше үлтереүселәр ҙә, ялған илаһтарға табыныусылар ҙа, барлыҡ ялғанлыҡ яратыусылар һәм уны ҡылыусылар ҙа тыш яҡта ҡаласаҡ+.

16+Мин, Ғайса, былар хаҡында Алла берҙәмлектәренә шаһитлыҡ итер өсөн һеҙгә Үҙемдең фәрештәмде ебәрҙем. Мин – Дауыт тамырынан һәм нәҫеленән үҫеп сыҡҡан Һабаҡ, яҡты таң йондоҙомон»+.

17+Рух та, кәләш тә: «Кил!» – тиҙәр. Быларҙы ишетеүсе лә: «Кил!» – тип әйтһен. Һыуһаған да килһен, теләгән кеше тере һыуҙы бушлай алһын+.

18Был пәйғәмбәрлек китабының һүҙҙәрен ишетеүсегә шаһитлыҡ ҡылам: әгәр уларға берәйһе берәй нәмә өҫтәһә, Алла ул кешегә был китапта яҙылған бәлә-ҡазаларҙы өҫтәр+. 19Әгәр берәйһе был пәйғәмбәрлек китабы һүҙҙәренең берәйһен төшөрөп ҡалдырһа, Алла был китапта яҙылған тормош ағасынан һәм изге ҡаланан ул кешенең өлөшөн төшөрөп ҡалдырыр.

20Быларҙың барыһы тураһында шаһитлыҡ Биреүсе былай ти: «Эйе, тиҙҙән киләм».

Амин. Эйе, Раббы Ғайса, кил!+

21Раббы Ғайсаның мәрхәмәте барыһы менән булһын[*].

* 1:8 Альфа һәм Омега – грек алфавитының тәүге һәм һуңғы хәрефтәре (башҡорт телендәге А һәм Я кеүек). «Альфа һәм омега», йәғни «башы һәм аҙағы» тулылыҡты, камиллыҡты аңлата. «Асылыш» китабында ла ул донъяның башланмышынан һуңғы көнөнә тиклем бар тарихына ишаралай.

* 1:10 Раббы көнө – аҙнаның беренсе көнө – йәкшәмбе көнө тураһында һүҙ барыуы ихтимал.

* 1:10 Ҡайһы бер боронғо ҡулъяҙмаларҙа «…ишеттем: „Мин – Альфа һәм Омега, Тәүге һәм Һуңғы“.» тигән һүҙҙәр ҙә бар.

* 2:10 Тормош тажы – элек ярыштар ваҡытында еңеүсегә үрелгән таж кейҙергәндәр. Бында ла, тоғро булғандарға мәңгелек тормош билдәһе итеп, тормош тажы вәғәҙә ителә.

* 2:17 Майҙә – Алла боронғо Исраил халҡын Мысыр ҡоллоғонан сығарғас, сүлдә тамаҡтарын туйҙырыу өсөн күктән ебәрелгән ризыҡ.

* 2:23 Уның балаларын – «уның юлынан барыусыларҙы» тигән мәғәнәлә лә аңларға мөмкин.

* 6:6 Был пәйғәмбәрлек буйынса бер көнлөк эш хаҡына (бер динарға) бер үлсәм (грекса «хойникс») бойҙай тура килә. Бер үлсәм 1 литрға тура килгән.

* 9:11 Абаддон – һәләкәт, үлем; Аполлуон «һәләк итеүсе» тигәнде аңлата.

* 11:15 Мәсих – «мәсехләнгән» тигәнде аңлата. Боронғо Исраилда батша һайлағанда ҡаһиндар ул кешенең башына зәйтүн майы һөрткән. Ғайса Мәсих – Алла тарафынан һайланған һәм мәсехләнгән Зат.

* 11:19 Килешеү һандығы – Алла ҡушыуы буйынса яһалған һандыҡ. Уның эсендә Алланың Исраил халҡы менән төҙөгән төп килешеүенең ун бойороғо яҙылған таҡтаташтар һаҡланған. (Ҡарағыҙ: «Сығыу» 25:10-22.)

* 12:14 Бер йыл, ике йыл һәм ярты йыл – грекса төп нөсхәһендә: «ваҡыт, ваҡыттар һәм ярты ваҡыт».

* 14:5 Ҡайһы бер боронғо ҡулъяҙмаларҙа «Алла тәхете алдында» тигән һүҙҙәр ҙә бирелгән.

* 14:20 Бер мең алты йөҙ стадия – өс йөҙ саҡрым самаһы. Бер стадия – 185 м.

* 15:3 Халыҡтар Батшаһы – ҡайһы бер боронғо ҡулъяҙмаларҙа «изгеләр Батшаһы» тип бирелгән.

* 16:16 Һармагеддон – «Мегиддо тауы» тигән мәғәнәлә. Иҫке Ғәһед дәүерендә Мегиддо ҡалаһы мөһим урын биләгән.

* 16:21 Ҙур-ҙур боҙ киҫәктәре – грек телендә һүҙмә-һүҙ: «талант ауырлығындағы боҙ». Бер талант яҡынса 35–40 кг самаһы.

* 19:1 Раббыны маҡтағыҙ – йәһүд телендә «Һалелуяһ».

* 21:3 Ҡайһы бер боронғо ҡулъяҙмаларҙа «уларҙың Аллаһы буласаҡ» тигән мәғәнә лә бар.

* 21:16 Ун ике мең стадия – ике мең өс йөҙ саҡрым самаһы.

* 21:17 Аршын – бында яҡынса 0,5 м.

* 22:14 Үҙенең кейемен йыуғандар – ҡайһы бер боронғо ҡулъяҙмаларҙа «Уның бойороҡтарын үтәүселәр» тип бирелгән.

* 22:21 Ҡайһы бер боронғо ҡулъяҙмаларҙа «Амин» тигән һүҙ ҙә бар.

+ 1:1 Асл 22:6
+ 1:2 Ях 19:35
+ 1:3 Асл 22:7, Асл 22:10
+ 1:4 Сығ 3:14.

+ 1:4 Сығ 3:14, Асл 3:1, Асл 4:5, Асл 5:6, Ях 3:11, 1 Тим 6:13, Ғмл 26:23, 1 Кор 15:20, Кол 1:18, 1 Птр 1:18-19

+ 1:6 Сығ 19:6.

+ 1:6 Сығ 19:6, 1 Птр 2:9, Асл 5:10, Асл 20:6, 1 Птр 4:11, Йһҙ 1:24-25, Асл 5:13

+ 1:7 Днл 7:13.
+ 1:7 Зәк 12:10.
+ 1:7 Днл 7:13, Зәк 12:10
+ 1:8 Сығ 3:14; Зәб 89:3; Ишғ 41:4.
+ 1:9 Мрк 10:39
+ 1:10 Зөл 1:3, Асл 4:2
+ 1:12 Сығ 25:1, Сығ 25:37, Зәк 4:2
+ 1:13 Днл 7:13.
+ 1:13 Днл 7:13, Днл 10:5-6, Асл 15:6
+ 1:14-15 Днл 7:9; 10:6.
+ 1:14 Днл 7:9, Асл 2:18, Асл 19:12
+ 1:15 Зөл 1:7, Днл 10:6, Зөл 1:24, Зөл 43:2
+ 1:16 Ишғ 49:2.

+ 1:16 Ишғ 49:2, Ғвр 4:12, Асл 19:15, Днл 8:17, Днл 10:9, Маҫ 17:2

+ 1:17 Ишғ 44:6.

+ 1:17 Маҫ 28:4, Ишғ 41:4, Ишғ 44:6, Ишғ 48:12, Асл 2:8, Асл 22:13

+ 1:18 Рим 6:9, Рим 14:9, Асл 9:1, Асл 20:1
+ 2:1 Асл 1:13, Асл 1:16
+ 2:2 2 Кор 11:13, 1 Ях 4:1
+ 2:4 Йер 2:2

+ 2:7 Маҫ 11:15, Мрк 4:9, Лк 8:8, Асл 3:6, Асл 3:13, Асл 3:22, Асл 13:9, Асл 3:5, Асл 21:7, Лк 23:43, 2 Кор 12:4, Баш 2:9, Баш 3:22, Зөл 28:13, Асл 22:2

+ 2:8 Асл 1:17-18
+ 2:9 Яҡ 2:5, 2 Кор 8:9, Асл 3:9
+ 2:10 Асл 12:11, Яҡ 1:12, Асл 3:11
+ 2:11 Асл 2:7, Асл 20:6, Асл 21:8
+ 2:12 Асл 1:16
+ 2:14 Иҫп 22:5; 31:16.

+ 2:14 Иҫп 22:5, Иҫп 25:1-2, Иҫп 31:16, 2 Птр 2:15, Ғмл 15:29, 1 Кор 8:10, 1 Кор 10:19

+ 2:15 Асл 2:6
+ 2:16 Ишғ 49:2.
+ 2:16 Ишғ 11:4, 2 Тес 2:8

+ 2:17 Асл 2:7, Сығ 16:31, Ях 6:48-50, Ишғ 62:2, Ишғ 65:15, Асл 3:12, Асл 19:12

+ 2:18 Асл 1:14-15
+ 2:20 3 Бат 16:31.
+ 2:20 3 Бат 16:31, 3 Бат 21:25, Асл 2:14
+ 2:21 2 Птр 3:9, 2 Птр 3:15

+ 2:23 1 Бат 16:7, Йер 11:20, Йер 20:12, Маҫ 16:27

+ 2:25 Асл 3:11

+ 2:26-28 Зәб 2:9.

+ 2:26 Зәб 2:9, Асл 12:5, Асл 19:15, Иҫп 24:17, Асл 22:16

+ 2:29 Асл 2:7

+ 3:1 Асл 1:4-5, Асл 1:16, Рим 1:15, Эфс 2:1, Эфс 2:5, Кол 2:13, 1 Тим 5:6

+ 3:3 Маҫ 24:43-44, 2 Птр 3:10, 1 Тес 5:2, Асл 16:15

+ 3:4 Йһҙ 1:23, Асл 6:11, Асл 7:9, Маҫ 10:11, Маҫ 22:8, Ғмл 13:46

+ 3:5 Асл 2:7, Асл 21:7, Сығ 32:32, Зәб 55:9, Зәб 68:29, Млх 3:16, Лк 10:19, Маҫ 10:32

+ 3:6 Асл 2:7
+ 3:7 Ишғ 22:22, Әйп 12:14
+ 3:9 Асл 2:9
+ 3:10 2 Птр 2:9, 1 Кор 10:13

+ 3:11 Асл 22:7, Асл 22:12, Асл 22:20, Асл 2:25

+ 3:12 Асл 2:7, 3 Бат 7:21, Зәб 22:6, Зөл 48:35, Ишғ 62:2, Асл 2:17

+ 3:13 Асл 2:7

+ 3:14 Хик 8:22, Кол 1:15, Кол 1:18, 1 Кор 14:16, 2 Кор 1:20

+ 3:17 Һош 12:8, Зәк 11:5, 1 Кор 4:8, Ях 9:39-41

+ 3:18 Асл 16:15
+ 3:19 Хик 3:12, Ғвр 12:5-6
+ 3:20 Лк 12:36, Ях 14:23

+ 3:21 Ях 16:33, Зәб 109:1, Мрк 16:19, Маҫ 19:28, Лк 22:30

+ 3:22 Асл 2:7
+ 4:1 Асл 1:10
+ 4:2-3 Зөл 1:26-28.

+ 4:2 Зөл 1:3, Асл 1:10, 3 Бат 22:19, Ишғ 6:1, Днл 7:9

+ 4:3 Зөл 1:28

+ 4:4 Асл 3:4

+ 4:5 Асл 8:5, Асл 11:19, Асл 16:18, Асл 1:4-5, Зәк 4:2

+ 4:6-7 Зөл 1:5-10, 22; 10:14.

+ 4:6 Зөл 1:22, Асл 15:2, Зөл 1:5, Зөл 1:18, Зөл 10:12

+ 4:7 Зөл 1:10

+ 4:8 Зөл 1:18; 10:12.

+ 4:8 Ишғ 6:2-3.

+ 4:8 Ишғ 6:2, Зөл 1:11, Ишғ 6:3

+ 4:11 Асл 5:12, Зәб 32:9-11

+ 5:1 Зөл 2:9-10; Ишғ 29:11.

+ 5:1 Зөл 2:9-10, Ишғ 8:16, Ишғ 29:11, Днл 12:4, Асл 10:4, Асл 22:10

+ 5:5 Баш 49:10.

+ 5:5 Ишғ 11:1.

+ 5:5 Ишғ 11:10, Асл 22:16, Баш 49:9

+ 5:6 Ишғ 53:7, Ях 1:29, Ях 1:36, 1 Птр 1:19, Ғмл 8:32-33, Зәк 3:9, Зәк 4:10, Асл 1:4-5

+ 5:8 Зәб 140:2, Асл 8:3-4

+ 5:9 Зәб 32:3, Асл 14:3, Асл 7:9, Асл 11:9, Асл 14:6, Асл 14:3-4

+ 5:10 Сығ 19:6.
+ 5:10 Сығ 19:6, 1 Птр 2:9, Асл 1:6
+ 5:11 Днл 7:10.
+ 5:11 Днл 7:10, Лк 2:13
+ 5:12 Асл 4:11

+ 5:13 Зәб 144:16, Зәб 150:6, 1 Птр 4:11, Йһҙ 1:24-25, Асл 1:6, Асл 7:12

+ 5:14 Асл 4:10
+ 6:1 Асл 5:1, Асл 4:7, Асл 14:2, Асл 19:6
+ 6:2 Зәк 6:3.
+ 6:2 Зәк 1:8-10, Зәк 6:1-4
+ 6:4 Зәк 6:2.
+ 6:4 Зәк 1:8, Зәк 6:2, Мрк 13:8
+ 6:6 Зөл 4:16.
+ 6:6 Асл 7:3

+ 6:8 Лев 26:22, Ҡнн 32:24, Зөл 5:17, Зөл 14:21

+ 6:9 Асл 20:4

+ 6:10 Ҡнн 32:43, Зәб 78:10, Зәб 93:3, Зәб 118:84, Лк 18:7, 2 Тес 1:6, Асл 19:2

+ 6:11 Асл 3:4

+ 6:12 Мрк 13:8, Асл 11:13, Ишғ 50:3, Йои 2:30

+ 6:13 Ишғ 34:4
+ 6:14 Ишғ 34:4.
+ 6:14 Асл 16:20
+ 6:15 Ишғ 2:10, Ишғ 2:19
+ 6:16 Һош 10:8, Лк 23:30
+ 6:17 Йои 2:11; Млх 3:2.
+ 6:17 Зәб 75:8, Йер 30:7, Йои 2:11, Млх 3:2
+ 7:1 Зәк 6:5.
+ 7:1 Йер 49:36, Днл 7:2
+ 7:3 Зөл 9:4, 6.
+ 7:3 Зөл 9:4, Асл 14:1, Асл 22:4
+ 7:9 Асл 3:4
+ 7:10 Асл 12:10, Асл 19:1
+ 7:11 Асл 4:6
+ 7:12 Асл 5:13-14
+ 7:14 Днл 12:1.
+ 7:14 Ишғ 1:18.

+ 7:14 Маҫ 24:21, Зәк 3:4, Ғвр 9:14, Асл 19:8, Асл 22:14

+ 7:16 Зәб 120:6; Ишғ 49:10.

+ 7:16 Зәб 120:6, Ишғ 49:10

+ 7:17 Зәб 22:1-2; Зөл 34:23.

+ 7:17 Ишғ 25:8.

+ 7:17 2 Бат 5:2, Зәб 22:1, Ях 10:11, Ишғ 25:8, Асл 21:4

+ 8:1 Асл 5:1

+ 8:2 Маҫ 18:10-11

+ 8:3 Ғам 9:1, Сығ 30:7, Иҫп 16:46, Зәб 140:2, Асл 5:8

+ 8:4 Ғмл 10:4

+ 8:5 Зөл 10:2.

+ 8:5 Лев 16:12, Зөл 10:2, Асл 4:5

+ 8:7 Сығ 9:23-25; Зөл 38:22.

+ 8:7 Сығ 9:23-24, Зөл 38:22, Йои 2:30, Ғам 7:4

+ 8:8 Йер 51:25, Сығ 7:17, Сығ 7:19, Асл 11:6
+ 8:9 Ишғ 2:16
+ 8:10 Ишғ 14:12.
+ 8:10 Ишғ 14:12, Асл 9:1
+ 8:11 Йер 9:15, Йер 23:15
+ 8:12 Ишғ 13:10; Йои 2:10, 31.

+ 8:12 Сығ 10:21-23, Ишғ 13:10, Йои 2:10, Йои 3:15

+ 9:1 Ишғ 14:12, Лк 10:18, Асл 8:10, Асл 12:8-9, Асл 1:18

+ 9:2 Баш 19:28.
+ 9:3 Сығ 10:4
+ 9:4 Асл 7:2-4
+ 9:6 Әйп 3:21.
+ 9:6 Әйп 3:21, Йер 8:3
+ 9:7 Йои 2:4.
+ 9:7 Йои 2:4, Днл 7:8
+ 9:8 Йои 1:6.
+ 9:8 Йои 1:6
+ 9:9 Йои 2:5.
+ 9:9 Йои 2:5
+ 9:12 Асл 11:14
+ 9:13 Сығ 27:2, Сығ 30:2
+ 9:14 Асл 16:12
+ 9:15 Зәк 13:8
+ 9:20 Зәб 113:12-16.
+ 9:20 1 Кор 10:20, Зәб 134:15-18, Днл 5:23
+ 9:21 Асл 21:8, Асл 22:15
+ 10:1 Зөл 1:28, Асл 4:3, Асл 1:15-16
+ 10:2 Зөл 2:9
+ 10:3 Йои 3:16, Ғам 1:2

+ 10:4 Ишғ 8:16, Ишғ 29:11, Днл 8:26, Днл 12:4, Асл 5:1, Асл 22:10

+ 10:6 Днл 12:7.

+ 10:7 Асл 11:15

+ 10:8-10 Зөл 2:8-10; 3:1-3.

+ 10:9 Зәб 118:103, Йер 15:16, Зөл 3:1-3

+ 11:1 Зөл 40:3, 5.

+ 11:1 Зөл 40:3, Асл 21:15

+ 11:2 Зөл 40:17, Лк 21:24, Асл 12:6, Асл 13:5

+ 11:4 Зәк 4:2-3, 14.

+ 11:4 Зәк 4:2-3, Зәк 4:11, Зәк 4:14

+ 11:5 4 Бат 1:10, Йер 5:14

+ 11:6 3 Бат 17:1.

+ 11:6 Сығ 7:20-21.

+ 11:6 3 Бат 17:1, Сығ 7:17, Сығ 7:19, Асл 8:8

+ 11:7 Асл 9:1, Днл 7:21, Днл 8:24
+ 11:8 Ишғ 1:10, Ишғ 3:9
+ 11:9 Зәб 78:2-3
+ 11:11 Баш 2:7, Зөл 37:10
+ 11:12 4 Бат 2:11.
+ 11:12 Асл 4:1, 1 Тес 4:17
+ 11:13 Асл 6:12
+ 11:14 Асл 8:13, Асл 9:12

+ 11:15 Ишғ 27:12, Маҫ 24:31, Асл 10:7, Сығ 15:18, Днл 7:14, Днл 7:27, Ғов 1:21, Зәк 14:9, Лк 1:33, 1 Кор 15:24

+ 11:16 Асл 4:4
+ 11:17 Асл 1:4, Асл 16:5
+ 11:18 Зәб 2:1-2.
+ 11:18 Зәб 2:1, Асл 20:12

+ 11:19 Асл 15:5, Сығ 9:23, Йуш 10:11, Асл 16:21

+ 12:1 Баш 37:9
+ 12:3 Днл 7:7.
+ 12:3 Днл 7:7, Асл 13:1, Асл 17:3, Асл 17:12
+ 12:4 Днл 8:10.
+ 12:4 Днл 8:10
+ 12:5 Зәб 2:9; Ишғ 66:7.
+ 12:5 Зәб 2:9, Асл 2:27, Асл 19:15
+ 12:6 Асл 11:3, Асл 13:5
+ 12:7 Днл 10:13, 21.
+ 12:7 Днл 10:13, Днл 12:1, Йһҙ 1:9
+ 12:9 Баш 3:1.

+ 12:9 1 Йыл 21:1, Әйп 1:6, Зәк 3:1, Баш 3:1, Асл 20:2, Лк 10:18, Ях 12:31

+ 12:10 Әйп 1:9-11, Әйп 2:4-5, Зәк 3:1

+ 12:11 Асл 15:2, Лк 14:26, Ях 12:25, Асл 2:10

+ 12:12 Зәб 95:11, Ишғ 44:23, Ишғ 49:13

+ 12:14 Сығ 19:4, Ҡнн 32:11, Днл 7:25, Асл 13:5

+ 12:17 Баш 3:15

+ 13:1 Днл 7:3, 7.

+ 13:1 Днл 7:3, Асл 12:3

+ 13:2 Днл 7:4-6.

+ 13:2 Днл 7:4-6, Лк 4:6

+ 13:5-6 Днл 7:8, 25.

+ 13:5 Днл 7:8, Днл 11:36, Днл 7:25, Асл 11:2, Асл 12:6

+ 13:7 Днл 7:21-22.

+ 13:7 Днл 7:21, Днл 8:24, Асл 11:7, Асл 12:17

+ 13:8 Асл 3:5
+ 13:9 Асл 2:7
+ 13:10 Йер 15:2; 43:11.
+ 13:10 Йер 15:2, Йер 43:11, Асл 14:12

+ 13:13 Ҡнн 13:1-3, Мрк 13:22, Асл 16:13, Асл 19:20, 4 Бат 1:10, Лк 9:54

+ 13:14 Маҫ 24:24, Мрк 13:22, 2 Тес 2:9

+ 13:15 Днл 3:6

+ 14:1 Зәб 2:6, Зәб 9:12, Ғвр 12:22, Асл 3:12, Асл 7:3-4

+ 14:2 Зөл 1:24, Зөл 43:2, Асл 1:15, Асл 6:1

+ 14:3 Зәб 32:3, Асл 5:9

+ 14:4 2 Кор 11:2, Йер 2:3, Яҡ 1:18, 2 Тес 2:13

+ 14:5 Сеф 3:13
+ 14:8 Ишғ 21:9.
+ 14:8 Ишғ 21:9, Йер 51:8, Асл 18:2
+ 14:9 Асл 13:15

+ 14:10 Зәб 74:8, Ишғ 51:17, Йер 25:15, Ғов 1:16, Зәк 12:2, Асл 14:10, Асл 20:10

+ 14:11 Ишғ 34:10.
+ 14:11 Ишғ 34:10
+ 14:12 Асл 13:10
+ 14:13 Асл 20:6
+ 14:14 Днл 7:13.
+ 14:14 Днл 7:13, Днл 10:5-6, Асл 1:13
+ 14:15 Йои 3:13, Мрк 4:29
+ 14:16 Йер 51:33
+ 14:19 Ишғ 63:3, Йои 3:13, Асл 19:15
+ 15:1 Асл 16:1, Асл 17:1, Асл 21:9
+ 15:2 Асл 4:6, Асл 12:11, Асл 13:17
+ 15:3-4 Ҡнн 32:4; Зәб 85:9-10; Йер 10:6-7.
+ 15:3 Сығ 15:1, Ҡнн 31:30, Зәб 91:6
+ 15:4 Йер 10:7, Зәб 85:9
+ 15:5 Сығ 38:21, Асл 11:19
+ 15:6 Асл 1:13
+ 15:7 Асл 4:6
+ 15:8 Ишғ 6:3-4.
+ 15:8 Сығ 40:34-35, 3 Бат 8:10-11, Ишғ 6:4
+ 16:1 Асл 15:1, Зәб 78:6, Йер 10:25
+ 16:2 Сығ 9:10.
+ 16:2 Асл 13:16, Сығ 9:9-11
+ 16:3 Сығ 7:20-21.
+ 16:3 Асл 8:8-9
+ 16:4 Сығ 7:17-20
+ 16:5 Асл 1:4, Асл 11:17, Йер 12:1
+ 16:6 Маҫ 23:35, Асл 18:24, Ишғ 49:26
+ 16:7 Асл 6:9
+ 16:9 Днл 5:23, Ғмл 12:23
+ 16:10 Сығ 10:21-22.
+ 16:10 Асл 13:2, Сығ 10:21-22
+ 16:12 Ишғ 11:15.
+ 16:12 Асл 9:14, Ишғ 11:15, Ишғ 44:27
+ 16:13 Асл 12:3, Асл 13:11
+ 16:14 Мрк 13:22, Асл 13:13

+ 16:15 Маҫ 24:43-44, 2 Птр 3:10, 1 Тес 5:2, Асл 3:3, Асл 3:18

+ 16:16 Хак 5:19; 4 Бат 23:29.

+ 16:18 Зөл 38:19, Ғам 1:1, Хаг 2:6, Днл 12:1, Мрк 13:19

+ 16:19 Асл 14:10
+ 16:20 Асл 6:14
+ 16:21 Сығ 9:23-24.

+ 16:21 Сығ 9:23-25, Йуш 10:11, Ишғ 30:30, Асл 11:19

+ 17:1 Йер 51:12-13.
+ 17:1 Асл 15:1, Асл 21:9, Йер 51:13, Нхм 3:4
+ 17:2 Йер 51:7.
+ 17:2 Ишғ 23:17, Нхм 3:4, Йер 51:7, Асл 14:8
+ 17:3 Зөл 37:1, Асл 12:3
+ 17:6 Асл 16:6
+ 17:8 Асл 9:1, Асл 11:7
+ 17:12 Днл 7:23-24.
+ 17:12 Днл 7:7, Днл 7:24, Асл 12:3
+ 17:14 Ҡнн 10:17; Днл 2:47.

+ 17:14 Ҡнн 10:17, 1 Тим 6:15, Асл 19:16, Ғөз 7:12, Зөл 26:7, Днл 2:37

+ 17:16 Зөл 28:18, Асл 18:8
+ 18:1 Зөл 43:2
+ 18:2 Ишғ 13:19-21; Йер 50:39.

+ 18:2 Ишғ 21:9, Асл 14:8, Ишғ 13:21, Ишғ 34:11, Ишғ 34:14

+ 18:3 Нхм 3:4, Асл 17:2, Зөл 27:33
+ 18:4 Йер 51:6.
+ 18:4 Ишғ 48:20, Йер 50:8, Йер 51:45
+ 18:5 2 Йыл 28:9, Ғөз 9:6, Йер 51:9, Юнс 1:2
+ 18:6 Йер 50:29.
+ 18:6 Зәб 136:8, Йер 50:15, Йер 16:18
+ 18:7-8 Ишғ 47:7-9.
+ 18:7 Ишғ 47:7
+ 18:8 Зөл 28:18, Асл 17:16
+ 18:9-10 Зөл 26:16-17.
+ 18:9 Йер 51:8
+ 18:11-19 Зөл 27:28-36.
+ 18:17 Зөл 27:28-29
+ 18:18 Зөл 27:32
+ 18:19 Зөл 27:30
+ 18:20 Йер 51:48
+ 18:21 Йер 51:63-64.
+ 18:21 Йер 51:63-64
+ 18:22 Ишғ 14:11, Ишғ 24:8, Зөл 26:13
+ 18:23 Йер 7:34, Йер 16:9, Нхм 3:4
+ 18:24 Маҫ 23:35, Асл 16:6, Асл 17:6
+ 19:1 Зәб 103:35.
+ 19:1 Зәб 61:12, Асл 7:10
+ 19:2 Ҡнн 32:43, 4 Бат 9:7, Асл 6:10
+ 19:3 Ишғ 34:10, Асл 14:11, Асл 18:9
+ 19:4 Асл 4:4
+ 19:5 Зәб 133:1, Зәб 134:1
+ 19:6 Зөл 1:24, Асл 1:15, Асл 6:1, Зәб 92:1
+ 19:7 Маҫ 22:2, Маҫ 25:10, Асл 21:2
+ 19:8 Ишғ 61:10.
+ 19:8 Ишғ 61:10, Зәк 3:4, Асл 7:14
+ 19:10 Ғмл 10:25-26, Асл 22:8-9
+ 19:11 Ишғ 11:3-5.
+ 19:11 Зөл 1:1
+ 19:12 Асл 1:14, Асл 2:17
+ 19:13 Ишғ 63:2-3.
+ 19:13 Баш 1:3; Ях 1:1.
+ 19:13 Ях 1:1
+ 19:15 Ишғ 49:2.

+ 19:15 Ишғ 49:2, Асл 1:16, Зәб 2:9, Асл 2:27, Асл 12:5, Ишғ 63:3, Йои 3:13, Асл 14:19-20

+ 19:16 Ҡнн 10:17
+ 19:17-18 Зөл 39:17-20.
+ 19:17 Йер 12:9, Зөл 39:17-20
+ 19:18 Зөл 39:18-20
+ 19:19 Асл 16:16
+ 19:20 Днл 7:11.
+ 19:20 Асл 13:11-15, Асл 16:13, Днл 7:11-12
+ 19:21 Ишғ 49:2, Асл 1:16
+ 20:1 Асл 9:1
+ 20:2 Баш 3:1.
+ 20:2 Баш 3:1, Асл 12:9
+ 20:3 Зәб 54:24, Днл 6:17

+ 20:4 Днл 7:9, Маҫ 19:28, Асл 6:9, Асл 13:12-16, Днл 7:18

+ 20:6 Асл 2:11, Асл 14:13, Асл 21:8, Сығ 19:6, Асл 1:6

+ 20:8 Зөл 38–39.

+ 20:8 Зөл 38:2, Зөл 39:1, Асл 16:14

+ 20:9 4 Бат 1:10, Зөл 38:22, Зөл 39:6, Асл 11:5

+ 20:10 Асл 19:20
+ 20:11-12 Днл 7:9-10.
+ 20:11 Зәб 101:27

+ 20:12 Сығ 32:32, Сығ 32:33, Днл 7:10, Днл 12:1, Маҫ 16:27

+ 20:13 Ғмл 24:15

+ 20:15 Зәб 68:29; Днл 12:1.

+ 20:15 Маҫ 13:42, Маҫ 13:50

+ 21:1 Ишғ 65:17; 66:22.

+ 21:1 Ишғ 65:17, Ишғ 66:22, 2 Птр 3:13, Асл 20:11

+ 21:2 Ишғ 52:1.

+ 21:2 Глт 4:26, Ғвр 12:22, Ишғ 61:10, Асл 19:7

+ 21:3 Лев 26:11-12; Зөл 37:27; Зәк 2:10-11.

+ 21:3 Лев 26:11-12, Зөл 37:27

+ 21:4 Ишғ 25:8; 35:10; 65:19.

+ 21:4 Ишғ 25:8, Ишғ 65:19, Асл 7:17, Ишғ 35:10, Ишғ 43:18, Ишғ 51:11

+ 21:5 Ишғ 43:19, 2 Кор 5:17

+ 21:6 Ишғ 55:1.

+ 21:6 Ишғ 44:6, Ишғ 48:12, Асл 1:6, Асл 22:13, Ишғ 55:1, Ях 4:10, Ях 7:37

+ 21:7 Асл 2:7, Асл 3:5, Маҫ 25:34, 2 Бат 7:14, 2 Кор 6:18

+ 21:8 1 Кор 6:9-10, Глт 5:19-21, Асл 22:15, Ишғ 66:24, Асл 2:11, Асл 20:6

+ 21:9 Асл 15:1, Асл 17:1
+ 21:10 Зөл 40:2, Асл 17:3
+ 21:11 Сығ 40:34
+ 21:12-13 Зөл 48:31-35.
+ 21:13 Зөл 48:30-34
+ 21:14 Эфс 2:20
+ 21:15 Зөл 40:3, 5.
+ 21:15 Зөл 40:3, Асл 11:1
+ 21:16 Зөл 48:16
+ 21:18-21 Ишғ 54:11-12.
+ 21:19 Сығ 28:17-20, Ишғ 54:11-12, Зөл 28:13
+ 21:22 Ишғ 8:14, Зөл 11:16
+ 21:23 Ишғ 60:19-20.
+ 21:23 Ишғ 60:19-20, Асл 22:5
+ 21:24 Ишғ 60:3.
+ 21:24 Ишғ 60:3
+ 21:25-26 Ишғ 60:11.
+ 21:25 Ишғ 60:11, Зәк 14:7
+ 21:27 Ишғ 52:1.

+ 21:27 Ишғ 35:8, Ишғ 52:1, Йои 3:17, Нхм 1:15, Зәб 117:20

+ 22:1 Зөл 47:1; Зәк 14:8.

+ 22:1 Зөл 47:1, Зәк 14:8

+ 22:2 Баш 2:9, Баш 3:22, Зөл 47:7, Зөл 47:12, Асл 2:7

+ 22:4 Әйп 19:26, Зәб 16:15, Маҫ 5:8, 1 Ях 3:2, Ғвр 12:14, Асл 7:3-4

+ 22:5 Ишғ 60:19.
+ 22:5 Зәб 35:10, Ишғ 60:19-20, Асл 21:23
+ 22:6 Асл 1:1
+ 22:7 Асл 3:11, Асл 1:3
+ 22:8 Асл 19:10
+ 22:10 Днл 12:4, 9.
+ 22:10 Днл 12:4, Асл 10:4, Асл 1:3
+ 22:11 Днл 12:10.
+ 22:11 Днл 12:10, 2 Тим 3:13
+ 22:12 Ишғ 40:10; 62:11; Йер 17:10.
+ 22:12 Ишғ 40:10, Ишғ 62:11, Маҫ 16:27
+ 22:13 Асл 1:8, 17; 2:8; 21:6.

+ 22:13 Ишғ 44:6, Ишғ 48:12, Асл 1:8, Асл 21:6

+ 22:14 Асл 7:14

+ 22:15 Хик 12:22, 1 Кор 6:9-10, Глт 5:19-21, Асл 21:8

+ 22:16 Иҫп 24:17; Ишғ 11:1, 10.

+ 22:16 Ишғ 11:10, Асл 5:5, Иҫп 24:17, Асл 2:26

+ 22:17 Ишғ 55:1.

+ 22:17 Асл 21:2, Асл 21:9, Ишғ 55:1, Ях 7:37, Асл 21:6

+ 22:18 Ҡнн 4:2, Ҡнн 12:32, Хик 30:6

+ 22:20 1 Кор 16:22

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=BSK

Ҡушымталар

Ҡушымталар

1. Һүҙлек

2. Шәжәрә

3. Исемдәрҙең бирелеше

4. Үлсәмдәр, ауырлыҡ берәмектәре

5. Аҡса берәмектәре

6. Боронғо ҡулъяҙмалар

7. Географик карталар

Һүҙлек

Һүҙлек

1. А

2. Б

3. Г

4. Ғ

5. Д

6. З

7. И

8. Й

9. К

10. Ҡ

11. Л

12. М

13. Н

14. Ө

15. П

16. Р

17. С

18. Т

19. У

20. Ү

21. Ф

22. Х

23. Һ

24. Ш

25. Э

26. Ә

27. Ю

28. Я

Аҡлау – Яңы Ғәһедтәге мәғәнәһе: Ғайса Мәсихтең үлеп терелеүе аша Алла кешеләрҙең гонаһтарын ярлыҡай, уларҙы Үҙе алдында тәҡүә һәм ғәйепһеҙ тип һанай. Ғайса Мәсихкә инанған кешене генә Алла аҡлай.

Римдарға 1:17; 3:22-28; Галаттарға 2:16

Ҡарарға: Тәҡүә, Хаҡлыҡ.

Аҡһаҡал – Иң тәүҙә ғаиләләге, нәҫелырыуҙағы иң өлкән, абруйлы, хөрмәтле кеше аҡһаҡал исеменә эйә булған. Аҙаҡ еврей халҡының һәм айырым йәмғиәттәрҙең башлыҡтарын шулай атай башлайҙар, улар хөкөм сығарыу, ҡатмарлы булмаған дәғүәләрҙе хәл итеү кеүек эштәр башҡара.

Сығыу 3:16; Лукас 7:3

Алашар – Бестерелгән ир кеше. Борон күп халыҡтарҙа батша ҡатындары йәшәгән йортта бестерелгән ирҙәр хеҙмәт иткән. Уларҙың батша һарайында абруй яулап, юғары вазифаларға өлгәшкәндәре лә булған, шуға ла «алашар» һүҙе йыш ҡына «батша һарайындағы чиновник» һүҙенең синонимы булараҡ ҡулланылған.

ІV Батшалар 25:19; Эстер 2:3; Ғәмәлдәр 8:27-39

Алла – Йәһүдсә «Эл», «Элоһим». Берҙәнбер, ҡөҙрәтле Зат, күк менән ерҙе, ундағы булған бөтә нәмәне Бар ҡылыусы. Ул кешеләрҙе лә Үҙ рәүешендә бар ҡылған һәм уларҙы бик ярата. Шуға ла Үҙе менән кешеләр араһында, әҙәми заттарҙың гонаһы арҡаһында боҙолған мөнәсәбәттәрҙе яңынан тергеҙергә теләй. Үҙенә тоғроларға мәрхәмәт күрһәтә, Ғайса Мәсихкә инаныусыларға мәңгелек тормош бүләк итә.

Башланмыш 1:1, 27; 2:2; Ҡанун 6:4-5; Зәбүр 144:8; 145; Маркус 10:6; Яхъя 1:1; 3:16; Римдарға 5:8-9; ІІ Коринҫостарға 5:19

Алла Батшалығы – Был һүҙ Изге Яҙмала иң тәүҙә Алланың ер йөҙөндәге сикһеҙ хакимлығын сағылдыра. Шулай уҡ Алла менән Уны үҙҙәренең Батшаһы тип ҡабул иткән кешеләр араһындағы мөнәсәбәт тураһында ла һөйләй. Йәһүдтәр Мәсихте Алла ебәрәсәк Батша тип көтә. Алла Батшалығы Ғайса Мәсих ергә ҡабат килгәндән һуң урынлашасаҡ: элекке донъя яңыһына урын бирәсәк, яуызлыҡ юҡҡа сығып, мәңгелек именлек урын аласаҡ. Алла Батшалығы – Ғайса Мәсих, Сумдырыусы Яхъя һәм илселәрҙең төп вәғәзләү темаларының береһе.

Даниил 7:13-14; Маҫҫайос 3:1; 21:31; Маркус 1:15; Лукас 17:20-21; Асылыш 11:15

Алла бәрәсе – Муса аша бирелгән ҡанунға ярашлы, һәр Исраил кешеһе Ҡотҡарылыу байрамында Аллаға ҡорбан итеп йәш бәрәс салырға тейеш булған. Шул рәүешле Алла ярҙамында Мысыр ҡоллоғонан ҡотолоуҙы иҫкә алғандар. Яхъя пәйғәмбәр, Ғайса Мәсихте «Алла Бәрәсе» тип атап, кешеләрҙең гонаһтары өсөн ҡорбан ителәсәген алдан әйтә.

Башланмыш 22:7; Сығыу 12:3-5; Иҫәп 28:3-27; 29:2, 8-13; Яхъя 1:29; Асылыш 5:5-6

Алла йорто, ҡорам – Муса заманында еврейҙар табынған Изге сатыр урынына Сөләймән батша Йәрүсәлимдә беренсе ҡорамды төҙөй. Б.э.т. 586 йылда вавилондар (бабилдар) тарафынан емертелә, әммә бер нисә тиҫтә йылдан һуң яңынан аяҡҡа баҫтырыла. Аҙаҡ Бөйөк Һируд уны ҙурайта. Һируд б.э.т. 37 йылдан 4 йылға тиклем хакимлыҡ итә. Алла йорто Исраил тормошоноң үҙәге була. Бары ошонда ғына ҡорбан килтерәләр, ошонда илдең төрлө төбәктәренән һәм сит илдәрҙән мөһим дини байрамдарҙы үткәрергә йәһүдтәр йыйыла. Алла йорто Мөҡәддәс һәм Иң мөҡәддәс урындарҙан торған. Бүлмәләр ҙур пәрҙә менән айырылған. Иң мөҡәддәс урынға Килешеү һандығы урынлаштырылған һәм унда махсус хеҙмәт атҡарыр өсөн йылына бер тапҡыр баш ҡаһин ғына инә алған. Ябай кешеләргә унда инергә ярамағанлыҡтан, улар Аллаға Алла йортоноң ихатаһында табынған.

ІІІ Батшалар 5:4-5; 8:20-21; Ғөзәйер 6:14-16; Ишағыяһ 66:1; Маҫҫайос 21:12-13; 27:51; Эфестарға 2:19-22

Алла Улы – Иҫке Ғәһедтә ғәҙәттә «Алла улдары» тип Алла тарафынан яратылған һәм Уға хеҙмәт иткән рухи заттарға (фәрештә, рух) әйтәләр. Исраил халҡын һәм уның ҡайһы бер батшаларын да Алла улдары тип йөрөтәләр. Әммә Инжил авторҙары Алла Улы тип Ғайса Мәсихте атай. Был Уның Мәсих исеменә эйәлеген, сығышы менән Атабыҙ Алланан булыуын һәм Уға тура бәйләнештә тороуын күрһәтә. Бөтә иманлылар Уны ярата, ихтыярын үтәргә тырыша. Иманлылар Алла балалары тип атала ала, сөнки Алла уларҙы Үҙенең балалары кеүек күрә.

І Йылъяҙма 22:10; Әйүп 1:6; Зәбүр 2:7; Йермеяһ 31:9; Маҫҫайос 4:3; Яхъя 11:27

Арам – Исраил батшалығынан төньяҡта урынлашҡан дәүләт. Иң ҙур ҡалаларының береһе Дамаск булған. Беҙҙең эраға бер нисә быуат ҡала гректар был илде Сүриә тип атай башлай.

ІІІ Батшалар 20:1

Арами теле – Боронғо йәһүд һәм бер ни тиклем кимәлдә ғәрәп телдәренә ҡәрҙәш тел. Иҫке Ғәһед китаптарының ҡайһы бер бүлектәре ошо телдә яҙылған (һылтанмаларҙы ҡарағыҙ). Ғайса Мәсих йәшәгән осорҙа йәһүдтәр арами телендә һөйләшкән.

Ғөзәйер 4:8–6:18; 7:12-26; Йермеяһ 10:11; Даниил 2:4–7:28.

Арҡысаҡ – Рим империяһында, Ғайса Мәсих йәшәгән осорҙа, иң ауыр енәйәт ҡылған кешеләрҙе язалап үлтереү өсөн файҙаланылған ҡулайлама. Ул ергә ултыртылған бағананан һәм уға арҡыры ҡағылған һайғауҙан торған. Арҡысаҡҡа ҡаҙаҡланырға хөкөм ителгән кешеләр бик оҙаҡ, ыҙаланып үлгән. Был яза иң ҡатыһы һәм хурлыҡлыһы һаналған. Ғайса арҡысаҡҡа ҡаҙаҡланғандан һуң, киреһенсә, был язалау ҡоралы Уның аша ҡотолоу һәм йәшәйеш билдәһе булып һанала башлаған.

Маҫҫайос 10:38; Лукас 23:26, 33; І Коринҫостарға 1:17-18

Асия өлкәһе – Рим провинцияһы, Кесе Азияның (хәҙерге Төркиә) бер өлөшө. Баш ҡалаһы Эфес булған.

Ғәмәлдәр 19:26; Асылыш 1:4

Асылыш – Алла кешегә Үҙенең ихтыярын төрлө юлдар менән – күктән тауыш биреү, фәрештәләр, пәйғәмбәрҙәр, илаһи күренмештәр, Изге Яҙма аша аса. Уның ихтыярын еткергән бөтә был ысулдарҙы «асылыш» тип әйтергә мөмкин. Изге Яҙманың һуңғы китабы ла шулай атала.

Даниил 10:1; Маҫҫайос 2:12; Асылыш 1:1

Ата – Ғайса Мәсих Алланы «Атам» тип атай, шул рәүешле ата менән бала араһындағы мөнәсәбәт ниндәй булһа, Алла менән Үҙе араһында нәҡ шундай мөнәсәбәт икәнен күрһәтә. Ғайса Мәсихкә инанған кеше лә Алла менән шундай мөнәсәбәттә була, шуға күрә Алланы «Атам» тип атай ала.

Маркус 14:36; Яхъя 11:41-42; Римдарға 8:15

Ашера – Ҡәнғәниҙәр табынған уңдырышлылыҡ алиһәһе. Борон Яҡын Көнсығышта Ашераға табынған урындарҙа алиһәнең һүрәте соҡоп яһалған ағас ҡолғалар торған. Уны «бөтә илаһтарҙың әсәһе», «баш алиһә» тип атағандар.

Сығыу 34:13

Ашшур – (Ассирия) Хәҙерге Ираҡ биләмәһендә урынлашҡан боронғо ҡеүәтле империя, баш ҡалаһы Ниневе була. Б.э.т. 722 йылда ашшурҙар Төньяҡ Исраил батшалығын яулап ала һәм күп исраилдарҙы әсирлеккә ала. Улар урынына Исраил еренә ирекһеҙләп Ашшур империяһы кешеләре күсерелә. Ашшурҙар шулай уҡ көньяҡ батшалыҡҡа – Йәһүҙәгә лә һөжүм итә, әммә уңышҡа өлгәшә алмай. Һуңыраҡ Ниневе, Алла язаһын алып, баҫҡынсылар тарафынан тулыһынса ҡыйратыла.

ІV Батшалар 18:19–19:36; Нахум 1–3

Бабил – (Вавилон) Боронғо Яҡын Көнсығышта (хәҙерге Ираҡтың көньяғы) Ике Йылға араһында урынлашҡан бөйөк империяның баш ҡалаһы. Бабилда күп төрлө илаһтарға табынғандар. Бабилдар б.э.т. 587 йылда Йәрүсәлимде ҡыйрата, йәһүҙиҙәрҙең байтаҡ өлөшөн үҙҙәре менән алып китә. Яңы Ғәһед дәүеренә ҡала тулыһынса ҡыйратылған була. Асылыш китабында «Бабил» һүҙе Иблис батшалығына тиңләштерелә. Яңы бөйөк империяның баш ҡалаһы Римды ла элекке боҙоҡлоҡтар, мәжүсиҙәрҙең табыныу үҙәге булған Бабил менән бәйләйҙәр.

ІV Батшалар 25:1-22; Асылыш 18

Байрамдар –

1. Ҡотҡарылыу байрамы. Йәһүдтәрҙең мөһим байрамдарының береһе. Уны, еврейҙарҙың Мысыр ҡоллоғонан ҡотолоуын хәтергә алып, яҙ билдәләгәндәр. Борон еврейҙар был көндө Аллаға табыныу өсөн Йәрүсәлимгә килгән. Ҡотҡарылыу байрамы артынан уҡ ете көнлөк Сөсө икмәк байрамы башланған. Бер аҙна буйына сөсө икмәк кенә ашағандар. Инжилдә был ике байрам берҙәм байрам булып һанала. Нәҡ ошо көндәрҙә Ғайса Мәсих арҡысаҡҡа ҡаҙаҡланған һәм үленән терелгән.

Сығыу 12:1-14, 21-51; Левиҙәр 23:5; Иҫәп 9:1-14; Маркус 14:1, 12; Яхъя 19:14

2. Сөсө икмәк байрамы. Исраилдарҙа Ҡотҡарылыу байрамынан һуң үткәрелгән һәм ете көн дауам иткән байрам. Ул көндәрҙә сөсө ҡамырҙан бешерелгән аҙыҡ ҡына ашағандар, сөнки исраилдар, Мысырҙан киткән саҡта ҡамыр ҡуйырға ваҡыттары булмағанлыҡтан, Алла бойороғон үтәп, юлға икмәкте сөсө ҡамырҙан бешереп алған.

Сығыу 12:14-20; 13:3-10; Левиҙәр 23:6-8; Маркус 14:1, 12; Лукас 22:1

3. Илленсе көн байрамы. Ҡотҡарылыу байрамынан һуң илле көндән үткәрелгән. Ураҡ байрамы тип тә йөрөткәндәр. Ул көндө рәхмәт йөҙөнән Аллаға яңы уңыштан икмәк саҙаҡаһы һәм башҡа төр ҡорбандар килтергәндәр. Ғайса Мәсихтең шәкерттәренә Изге Рух ошо байрам көнөндә иңгән.

Сығыу 23:16; 34:22; Левиҙәр 23:15-21; Иҫәп 28:26-31; Ғәмәлдәр 2:1-4; І Коринҫостарға 16:8

4. Ҡыуыш байрамы. Йәһүдтәр, сүлдә йәшәгән ваҡыттарын хәтерләп, ике аҙнаға өйҙәренән ҡыуыштарға күсеп торған. Байрам ураҡ ахырында, көҙгө ямғырҙар башланғансы билдәләнгән, шуға Уңыш йыйыу байрамы тип тә аталған.

Сығыу 23:16, 34:22; Левиҙәр 23:33-36, 39-43; Ҡанун 16:13-15

Баҡыр диңгеҙ – Алла йортондағы һыу тултырылған баҡыр йыуынғыс. Ҡаһиндар был һыу менән аяҡ-ҡулдарын йыуған.

ІІІ Батшалар 7:23-26; ІІ Йылъяҙма 4:2-5,10

Баш ҡаһин, иң баш ҡаһин – Йәһүдтәрҙең иң төп ҡаһины. Ҡанунға ярашлы, ҡайһы бер йолаларҙы ул ғына башҡарған, атап әйткәндә, Алла йортоноң Иң мөҡәддәс урынына ул ғына инә алған.

Левиҙәр 16; Маҫҫайос 26:3; Ғивриҙәргә 6:19-20

Бәғел – Фәләстин еренә исраилдар килгәнсе ҡәнғәниҙәр табынған илаһтарҙың береһе, «әфәнде, хужа» тигән мәғәнәлә. Бында ҡалған ерле халыҡ ыңғайына аҙаҡ исраилдар ҙа йыш ҡына Бәғелгә табыныр булған. Был Аллаға ҡаршы ҡылынған иң ҙур енәйәт һаналған.

Хакимдар 2:13; 10:6; І Батшалар 7:3-4; 12:10; Римдарға 11:4

Бәғел-Зевув, Бәғел-Зевул – Иҫке Ғәһедтән белеүебеҙсә, Бәғел-Зевул пелештиҙәр ҡалаһы Ғәҡрондың илаһы булған. Был һүҙҙең мәғәнәһе «ҡеүәтле хужа» тигәнде аңлатһа ла, исраилдар көлөп был илаһты «Бәғел-Зевув», йәғни «себендәр хужаһы» тип атай. Яңы Ғәһед ваҡытында инде Иблис исемдәренең береһе булараҡ ҡулланыла башлай. Уны яуыз рухтар башлығы тип һанайҙар.

ІV Батшалар 1:6; Лукас 11:15

Галилея – Фәләстиндең төньяҡ өлөшө. Быуаттар һуҙымында был өлкәлә ситтәр хакимлыҡ итә, шуға унда йәһүд булмағандар күп була. Галилеяның Назара ҡалаһында Ғайсаның бала һәм үҫмер сағы үтә. Ошонда, Галилеяла, Ул күп төрлө мөғжизәләрен ҡыла.

Ишағыяһ 9:1; Йушағ 20:7; Маҫҫайос 4:23

Гонаһ – Алла ҡануны талаптарын боҙоу, Алланы тыңламау һәм Уға буйһонмау. Иҫке Ғәһедтә гонаһ ҡылған кеше ҡорбан килтерергә тейеш була.

Башланмыш 4:7; 18:20; Сығыу 29:10-14; Маҫҫайос 3:6; Римдарға 3:20

Гонаһтарҙан пакланыу, йолоп алыу –

1. Аллаға килтерелгән ҡорбандар аша гонаһтарҙан ҡотолоу, ғәйепте юйыу. Әлеге ғәмәл Алла менән ҡорбан килтергән кеше араһындағы бәйләнеште яңынан тергеҙгән. Йәһүдсә «ҡаплау» тигәнде аңлата, йәғни йоланы башҡарған кеше гонаһтарҙы юя, ҡаплай.

Левиҙәр 1:3-4; Римдарға 3:25

2. Йолоп алыу – тейешле түләү кертеп, бер кешене йә тотош халыҡты ҡоллоҡтан, әсирлектән ҡотҡарыуҙы аңлата. Инжилдә яҙылғанса, кешелекте гонаһ хакимлығы нан азат итер өсөн түләнгән хаҡ – Ғайса Мәсихтең ҡорбан булып үлеүе.

Ҡанун 7:8; Маҫҫайос 20:28

Гонаһтарҙан пакланыу көнө – Көҙ башында Ҡыуыш байрамы алдынан уҙғарыла торған был байрам көнөндә исраилдар эшләмәгән, ураҙа тотҡан. Үҙҙәрен һәм халыҡты гонаһтан арындырыу, Алла сатырын һәм ундағы ҡорбан усағын пакландырыу өсөн, ҡаһиндар тейешле ҡорбандар килтергән.

Левиҙәр 16; 23:27

Грек теле – Ғайса Мәсих заманында Урта диңгеҙ буйындағы илдәрҙә аралашыу теле. Яңы Ғәһед, йәғни Инжил, грек телендә яҙылған.

Ғанаҡтар – Исраилдарға тиклем Ҡәнғән ерендә йәшәгән халыҡтарҙың береһе. Улар оҙон буйлы һәм бәһлеүән кәүҙәле, күп һанлы була.

Ҡанун 9:2; Йушағ 11:21-22

Ғаштароҫ – йәһүдсә «Ашторет». Ҡәнғәниҙәрҙә мөхәббәт, уңыш-үрсем һәм һуғыш алиһәһе.

Хакимдар 2:13

Ғибәҙәтхана – дини йорт. Яңы Ғәһедтә йәһүдтәрҙең бергәләп доға ҡылырға, Изге Яҙманы уҡырға һәм дини йолаларҙы өйрәнергә йыйылған урыны. Йыйылыш мәлендә ғибәҙәтханала хатта ябай ҡатнашыусы ла Изге Яҙманан өҙөк уҡып, йыйылған халыҡҡа уны аңлата алған. Алла йортонан айырмалы рәүештә, ғибәҙәтханаларҙа ҡорбан килтерелмәгән. Йәһүдтәр йәшәгән һәр ҡалала берәү булһа ла ғибәҙәтхана булған.

Хакимдар 9:46; Маҫҫайос 4:23; Лукас 4:16-21

Ғиври (еврей) – Килеп сығышы билдәһеҙ боронғо һүҙ. Исраилдарҙы этник төркөм булараҡ билдәләй.

Башланмыш 14:13; Сығыу 1:15-16; Филиппойҙарға 3:5-6

Ғилғәд – Махирҙың улы, Менашшеның ейәне. Иордандан көнсығыштағы таулы өлкә лә Ғилғәд тип аталған. Исраилдың бер өлөшө булған был ерҙәрҙе Рәүвән, Ғад ырыуҙары һәм Менашшеның ярты ырыуы биләй.

Башланмыш 31:20-25; Ҡанун 3:13-15

Ғедән баҡсаһы – Тәүге кешеләр Алла менән аралашып йәшәгән матур баҡса. Уны ожмах тип тә йөрөтәләр. Алланың әйткәнен һанға һуҡмағас, Әҙәм менән Һауа баҡсанан ҡыуыла һәм ауыр хеҙмәт башҡарып, ауырыуҙар кисереп йәшәргә мәжбүр ителә, үлемһеҙлектән мәхрүм була. Ожмах тигәндә, Алла менән бергә хозур һәм вайымһыҙ, мәңге дауам итәсәк тормошта йәшәү күҙ уңында тотола.

Башланмыш 2:8-10; Ишағыяһ 51:3; Зөлкифел 36:35; Лукас 23:43; Асылыш 2:7

Дан, шөһрәт – «Алла шөһрәте», «Раббының шөһрәте» тигән төшөнсә Алланың бөйөклөгөн аңлата. Тәүраттан мәғлүм булыуынса, ҡайһы бер осраҡтарҙа Алланың шөһрәте исраилдарға яҡты нур, ут-ялҡын, төтөн рәүешендә күренгән. Ғайса Мәсихтең тормошонда Алла шөһрәте Мәсихтең тыуыуында, Ул ҡылған мөғжизәләрҙә, арҡысаҡтағы үлемендә һәм терелеүендә сағыла.

Сығыу 16:10; Лукас 2:9; 9:32-32; Яхъя 17:5

Дауыт – Шаулдан һуң икенсе һәм иң күренекле Исраил батшаһы, тәхеткә б.э.т. мең йыл тирәһе элек ултыра. Дауыт Исраилды бөйөк дәүләткә әүерелдерә, ә Йәрүсәлимде уның баш ҡалаһы яһай. Ул шулай уҡ оҫта һуғышсы һәм бөйөк шағир, Иҫке Ғәһедтәге Аллаға мөрәжәғәт ителгән йырҙар – Зәбүр китабы авторҙарының береһе. Тоғро хеҙмәте өсөн Алла уның нәҫелен генә Исраилдың батшалары итергә вәғәҙә бирә. Исраил пәйғәмбәрҙәре Ғайса Мәсихтең Дауыт тоҡомонан буласағын алдан әйткән. Шуға ла Ғайсаны Дауыт Улы тиҙәр.

І Батшалар 17:12-58; ІІ Батшалар 7; Зәбүр 88:4-5; Маҫҫайос 22:41-45

Дауыт ҡалаһы – Йәрүсәлимдең боронғо өлөшө, Сион тауы битләүендә төҙөлгән ҡәлғә. Лукас бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәрҙә Бейт-Ләхәмде лә, Дауыт шунда тыуғанға күрә, Дауыт ҡалаһы тип атайҙар.

ІІ Батшалар 5:6-9; Лукас 2:11

Дауыт Улы – Туранан-тура Дауыт батшаның тоҡомо. Шулай тип йәһүдтәр ергә килергә тейеш Мәсихте атай, сөнки улар Мәсихтең Дауыт батша тоҡомонан булырына ышанған.

Йермеяһ 23:5; Маҫҫайос 1:20; Маркус 10:47; Лукас 20:41-44

Доға ҡылыу – Иҫке Ғәһед тә, Инжил, йәғни Яңы Ғәһед тә доғаның ике төрөн белә: шәхси – кеше Аллаға үҙ һүҙҙәре менән мөрәжәғәт итә, Уны данлай, рәхмәтен белдерә йә ярҙам һорай. Икенсеһе – тейешле урында (Алла йортонда йә ғибәҙәтханала) һәм тейешле ваҡытта билдәле бер өлгө буйынса күмәкләп ҡылынған доға.

ІІ Батшалар 7:18-29; Зәбүр 6:10; 140:2; Маҫҫайос 6:7-13; 21:22; Ғәмәлдәр 3:1

Зәбүр – Йәһүд телендәге 150 дини йыр Иҫке Ғәһедтең айырым китабына – Зәбүргә тупланған. Был китапты Дауыт батшаның исеме менән бәйләйҙәр, сөнки ундағы йырҙарҙың күбеһен шәхсән үҙе яҙған тип һанала. Уларҙың ҡайһыларында Алланың тоғро мөхәббәте һәм мәрхәмәте данлана, Уға рәхмәт белдерелә, икенселәрендә ярҙам һорала. Иманлылар элек-электән доға ҡылғанда Зәбүр йырҙарын йырлай.

Зәбүр 4:1; Лукас 20:42; Эфестарға 5:19

Зәйтүн – Мәңге йәшел ағас, бейеклеге 10 метрға етә, оҙаҡ йәшәй һәм емеш биреүҙән туҡтамай.

Римдарға 11:17

Зәйтүн майы – Зәйтүн емешенән һығып алынған май. Боронғо Исраилда зәйтүн майын яҡтыртҡыстарға яғыулыҡ итеп һалғандар; яраны, тире ауырыуҙарын дауалағанда ҡулланғандар. Ҡайһы берҙә, хуш еҫ сығып торһон өсөн, төтәҫләү майҙарына ҡушҡандар, сәстәренә, тәндәренә һөрткәндәр. Зәйтүн майын кемделер батшалыҡҡа мәсехләгәндә, ҡаһин йә пәйғәмбәр хеҙмәтенә алғанда ҡулланғандар һәм дини йола буйынса пакландырыр өсөн изге әйберҙәргә ҡойғандар.

Башланмыш 28:18; Сығыу 29:7; 35:28; Ҡанун 24:20; Маҫҫайос 25:3-4, 8-9

Зәйтүн тауы – Йәрүсәлимдең көнсығыш диуары яғындағы тәпәш тау. Унан бөтә ҡала ус төбөндәгеләй күренгән. Тау итәгендәге зәйтүн баҡсаһында күп ваҡиғалар булған. Мәҫәлән, Зөлкифел ҡаланан Раббының шөһрәте киткәнен ошонан күргән, Ғайса Мәсих ахырызаман тураһында ошонда бәйән иткән һәм ошо тауҙан күккә ашҡан.

Зәкәрьяһ 14:4; Маҫҫайос 24:3; 26:30; Ғәмәлдәр 2:9-12

Иблис – Грекса «диаболос», «хәйләкәр, алдаҡсы» тигәнде аңлата. Яуыз рухтарҙың башлығы һәм Алланың дошманы. Изге Яҙмалағы бүтән исемдәре – шайтан, Бәғел-Зевув. Асылыш китабында уның бер ваҡыт тулыһынса еңеләсәге һәм юҡ ителәсәге тураһында һөйләнелә.

І Йылъяҙма 21:1; Әйүп 1:6-8; Маҫҫайос 4:10

Ибрам/Ибраһим – Тәүге исеме – Ибрам, Ибраһим тигән яңы исемде Алла уға аҙаҡ бирә. Алла Ибраһим менән килешеү төҙөй, уға Ҡәнғән еренә күсеп ултырырға бойора. Ул ерҙе Алла Ибраһимдың күп һанлы тоҡомона бирергә вәғәҙә иткән була. Ибраһим менән ҡатыны Сараға улдары Исхаҡтың тыуғанын оҙаҡ көтөргә, төрлө һынауҙар аша үтергә тура килә. Ибраһимдың, Исхаҡтан тыш, Сараның хеҙмәтсеһе Хәжәрҙән Исмәғил исемле улы тыуа. Шулай Ибраһим исраилдарҙың ата-бабаһы булып китә. Изге Яҙмала ул Алланың барлыҡ бойороҡтарын һүҙһеҙ үтәргә әҙер тоғро улан итеп күрһәтелгән.

Башланмыш 11:27–12:9; 15:1-21; 17:5; Римдарға 4; Ғивриҙәргә 11:8-19

Изге икмәк – Раббы хозурына махсус өҫтәлгә һалынған ун ике сөсө икмәк. Был икмәктәрҙе бер аҙнанан яңыларына алыштырғандар. Өҫтәлдән алынған икмәкте ҡаһиндарға ғына ашарға рөхсәт ителгән.

ІІІ Батшалар 7:48; Маҫҫайос 21:42; Римдарға 10:11

Изге Рух – Алла Рухы. Боронғо йәһүд һәм грек телдәрендә «рух» һүҙенең – «һулыш», «ел» тигән мәғәнәләре лә бар. Иҫке Ғәһедтә Алла Рухы – һәр нәмәне бар итеүсе, бөтә тереклекте йәшәтеүсе, һаҡлап тороусы көс. Унан тыш кешегә аңлау ҡеүәһе бирә, һәләт менән бүләкләй һәм Алла хеҙмәтенә саҡыра. Алла Рухы айырым берәүгә йә кешеләр төркөмөнә иңгән, уларға пәйғәмбәрлек һәләте биргән. Уға Аллалағы бөтә сифаттар хас. Ғайса Мәсих тә донъяға әҙәм затының ғәмәле менән түгел, ә Алла Рухының ҡөҙрәте менән килә. Ғайсаға Изге Рух һыуға сумдырылған саҡта иңә. Изге Рух Илленсе көн байрамында илселәргә лә иңә. Яңы Ғәһедтән, йәғни Инжилдән күренеүенсә, уны Ғайса Мәсихкә инаныусылар ҙа ҡабул итә. Изге Рух аша кеше яңы тормошҡа килә, Алла уны балаһы итеп ҡабул итә.

Башланмыш 1:2; Зәбүр 50:13; Маҫҫайос 1:18; 3:16; Ғәмәлдәр 2:1-5; Галаттарға 5:22-23

Изге сатыр, Килешеү сатыры, Осрашыу сатыры – Алла бойороғо буйынса эшләнгән, исраилдар сүлде гиҙгән саҡта күсереп йөрөтөлгән ҙур сатыр. Ул ҡаһиндарҙың аралашсылығы ярҙамында исраилдарҙың Алла менән осрашыу, Аллаға ғибәҙәт ҡылыу урыны булған. Сатырҙа Килешеү һандығы һаҡланған; исраилдарҙың тупламында ул Алланың йорто тип һаналған. Сөләймән Йәрүсәлимдә Алла йортон төҙөгәнсе, исраилдар нәҡ шул Изге сатыр алдында Аллаға табынған һәм ҡорбан килтергән.

Сығыу 26:1-37; 27:21; Иҫәп 1:50; Ғәмәлдәр 7:44; Ғивриҙәргә 8:2-5

Изге Яҙма, Иҫке Ғәһед, Яңы Ғәһед – Яңы Ғәһедтә, йәғни Инжилдә Иҫке Ғәһед китаптары шулай аталған. Ваҡыт үтеү менән, Яңы Ғәһед яҙылып донъя күргәс, уны ла «Изге Яҙма» төшөнсәһенә индергәндәр.

Левиҙәр 6:18; 11:44-45; Ишағыяһ 6:3; Маркус 1:24; Римдарға 1:7

Изге, мөҡәддәс – «Изге» һүҙенең мәғәнәһе – «айырып алынған». Изге Яҙмала был һүҙ иң тәүҙә Аллаға ҡағылышлыны аңлата. Аллаға бағышланған бөтә нәмәне – Алла йортон, ғибәҙәт ҡылыу әйберҙәрен һәм Уға табынған кешеләрҙе (Иҫке Ғәһедтә – Исраил халҡы, Яңы Ғәһедтә – имандаштар берҙәмлеге) һыҙатлай.

Сығыу 25:30; Левиҙәр 24:5-9; Маҫҫайос 12:1-4

Илсе – грекса «апостолос». Боронғо грек телендәге был һүҙҙең мәғәнәһе – «ебәрелгән кеше, хәбәр илтеүсе». Тәү сиратта был исем менән Ғайса Мәсих менән гел бергә йөрөгән иң яҡын ун ике шәкертен атайҙар. Ғайса, Үҙ исеменән һөйләргә вәкәләт биреп, уларҙы Алла хеҙмәтен башҡарырға халыҡ араһына сығарып ебәрә. Был вазифа кешегә ҙур яуаплылыҡ һалған, шулай уҡ бик абруйлы һаналған.

Маҫҫайос 10:1-20; Ғәмәлдәр 14:14

Иман – Аллаға инаныу, Алла биргән вәғәҙәләрҙең үтәлеренә ышаныу, Уның ихтыярын ҡабул итеп, юлынан барырға әҙер булыу. Инжилдә Ғайса Мәсихте Раббы һәм Ҡотҡарыусы итеп таныу – имандың төп өлөшө.

Ғивриҙәргә 11

Имандаштар берҙәмлеге, берҙәмлек – Бер тирәлә йәшәп, Аллаға табыныу, Изге Яҙманы өйрәнеү һәм аралашыу өсөн даими йыйылып торған Ғайса Мәсихкә инаныусылар йәмғиәте. Был һүҙ урындағы берҙәмлеккә генә түгел, донъяла Ғайса Мәсихкә инанған барлыҡ кешеләргә лә ҡағыла.

Маҫҫайос 16:18; Ғәмәлдәр 8:1; 20:28; Римдарға 16:4

Инжил (Яңы Ғәһед) – Б.э. І быуатының икенсе яртыһында боронғо грек телендә яҙылған, Ғайса Мәсихтең тормошо һәм тәғлимәте тураһында бәйән иткән дүрт «Һөйөнөслө хәбәр», «Илселәрҙең ғәмәлдәре», «Асылыш» китаптарынан һәм хаттарҙан торған тупланма. Тәүҙә Уның тормошон һүрәтләгән дүрт китап ҡына ошо исемде йөрөтһә, аҙаҡ тотош йыйынтыҡ «Инжил» тип атала башлай.

Исраил – Яҡуптың Алла биргән икенсе исеме. Иҫке Ғәһедтә Яҡуптың ун ике ырыуҙан торған тоҡомо Исраил халҡы тип йөрөтөлә. Сөләймәндең вафатынан һуң Исраил батшалығы икегә бүленә һәм ун ырыуҙан торған төньяҡ батшалыҡ барлыҡҡа килә. Иҫке Ғәһедтең ҡайһы бер яҙмаларында «Исраил» һүҙе бына ошо төньяҡ батшалыҡҡа ҡарата әйтелә, ә Яңы Ғәһедтә йыш ҡына Исраил халҡын һәм ерҙәрен, Фәләстинде аңлата.

Башланмыш 32:24-30; 35:9-12; Лукас 24:21; Ғәмәлдәр 5:31

Иҫке Ғәһед – Изге Яҙманың беренсе өлөшө. Атама килешеү төшөнсәһенә бәйле (Ҡарарға: «Килешеү»). Исраил халҡы Мысырҙан сыҡҡас, Алла Синай тауында улар менән килешеү төҙөй. Килешеүҙең мөһим өлөшө – ҡанун. Тәүрат, Зәбүр һәм Пәйғәмбәрҙәр китаптарын үҙ эсенә алған Иҫке Ғәһед йыйынтығы быуаттар дауамында төрлө кешеләр тарафынан яҙылып, Инжил, йәғни Яңы Ғәһед менән бергә Изге Яҙманы тәшкил итә.

Йөҙөм ағасы – Фәләстиндә таралған үҫемлек. Емештәре бик тәмле һәм туҡлыҡлы булғанға тыныс, мул тормош билдәһе һаналған. Шулай уҡ йөҙөм ағасы Исраил халҡын символлаштыра.

Иҫәп 13:24; ІІІ Батшалар 4:25; Ишағыяһ 5:1-7; Яхъя 15:1

Йөҙөм һыҡҡыс – Йөҙөм иҙеү өсөн ҡаяла уйып яһалған тишекле соҡор. Ғәҙәттә йөҙөмдө аяҡ менән иҙгәндәр һәм сыҡҡан һут ошо тишек аша аҫтағы бәләкәйерәк соҡорға һығылып ағып төшкән.

Хакимдар 6:11; Ишағыяһ 63:3; Маҫҫайос 21:33

Йәриә – Ир кеше енси бәйләнешкә инер өсөн өйөндә йәшәткән ҡатын. Йәриәнең билдәле бер хоҡуҡтары булған: ул ҡолиәнән юғарыраҡ, ир ҡатынынан түбәнерәк торған.

Башланмыш 22:24

Йәрүсәлим – Дауыт менән Сөләймән батшалыҡ иткән дәүерҙә Исраилдың баш ҡалаһы булып китә. Йәһүҙә тауҙары битләүендә урынлашҡан. Сөләймәндең вафатынан һуң Йәһүҙәнең – көньяҡ батшалыҡтың баш ҡалаһы була. Б.э.т. 586 йылда ул бабилдар тарафынан ҡыйратылып, б.э.т. 538 йылдан б.э.т. 445 йылға тиклем арала аяҡҡа баҫтырыла. Б.э.т. 332 йылдан грек ҡалаһына әүерелгән ҡала, б.э.т. 63 йылда римдар ҡулына күсә. Б.э. 70 йылында, йәһүдтәр менән римдар һуғышы осоронда, тулыһынса емертелеп, аҙаҡ ҡабаттан аяҡҡа баҫтырыла.

ІІ Батшалар 5:9; Ишағыяһ 2:2-3; Лукас 21:20-24; Асылыш 21:2

Йәһүд теле – Иҫке Ғәһед китаптары башлыса боронғо йәһүд телендә яҙылған. Боронғо йәһүд һәм арами телдәре – ҡәрҙәш телдәр. Вавилон (Бабил) ҡоллоғо осоронан (б.э.т. VІ быуаттан) боронғо йәһүд телен арами теле ҡыҫырыҡлай башлай. Ғайса Мәсих заманында йәһүдтәр арами телендә һөйләшкән, ә боронғо йәһүд теле Изге Яҙма теле булараҡ һаҡланған.

Нөхәмияһ 8:8; Лукас 23:38

Йәһүҙә –

1. Яҡуптың ун ике улының береһе, ырыу башлығы (Дауыт менән Сөләймән батшалар ҙа, Ғайса Мәсих тә Йәһүҙә ырыуынан).

Башланмыш 29:35

2. Йәһүҙә тоҡомо, йәһүҙиҙәр йәшәгән ил, көньяҡ батшалыҡ.

ІІ Батшалар 2:4; Лукас 2:4; 11; Ғивриҙәргә 7:14

Йәһәннәм – Инжилдә был термин кешеләрҙе гонаһтары арҡаһында ташлай торған урын өсөн ҡулланыла. «Йәһәннәм» тигәнде аңлатҡан грек һүҙе «Ге-Һинном» («Йәһәннәм үҙәне») тигән йәһүд атамаһынан барлыҡҡа килгән. Был үҙән Йәрүсәлимдән көньяҡ-көнсығышта урынлашҡан. Борон унда Бәғел менән Мөләх илаһтарға табынғандар, йыш ҡына ҡорбанға тере кешене килтергәндәр. Йәһүҙә батшаһы Йошияһ бындай ҡорбандарҙы тыйһа ла, мәжүсилек культы юҡҡа сыҡмаған. Йермеяһ пәйғәмбәр Йәрүсәлим халҡын ошо үҙәндә дошмандары ҡырып һаласаҡ һәм улар күмелмәйенсә ятып ҡаласаҡ тип пәйғәмбәрлек ҡыла. Ишағыяһ пәйғәмбәр ҙә, бәлки, мәңге һүнмәҫ ут янған аныҡ бер урынды һүрәтләгәндә, ошо үҙәнде күҙ уңында тотҡандыр. Шуға ла йәһәннәм тигәндә гонаһлыларҙы язалау урыны – йәһәннәм уты булып күҙ алдына баҫҡан.

Йушағ 15:8; Ишағыяһ 66:24; Йермеяһ 19:6-9; Маҫҫайос 5:22; 10:28

Кемош – Моавтар табынған мәжүси илаһ.

ІІІ Батшалар 11:7

Килешеү – Алла менән кешеләр араһында төҙөлгән килешеү Изге Яҙмала төп урынды биләй. Синай тауында Алла Муса пәйғәмбәр аша бөтә Исраил халҡы менән килешеү төҙөй. Һәр яҡ, иңенә аныҡ бурыстар алып, вәғәҙәләр бирешә. Алла исраилдарҙы фатихаларға һәм уларҙы дошмандарынан ҡурсаларға һүҙ бирһә, тегеләре үҙ сиратында Аллаға тоғролоҡ һаҡларға, Уның ихтыярын үтәргә тейеш була. Пәйғәмбәрҙәр Алла менән кешеләр араһында яңы килешеү төҙөләсәге тураһында ла алдан әйтеп ҡалдыра. Һөйөнөслө Хәбәрҙә был килешеүҙең Ғайса Мәсихтең үлеп терелеүе аша төҙөлөрө бәйән ителә.

Башланмыш 9:9-17; 15:18-21; Сығыу 6:4; Зәбүр 88:4-5; Маҫҫайос 26:28; Ғәмәлдәр 3:25

Килешеү һандығы – Исраилдар өсөн изгеләрҙән-изге әйбер: ағастан эшләнеп, алтын ялатылған, ҡапҡасына кируб һындары ҡуйылған изге һандыҡ. Унда Алланың Ун бойороғо яҙылған таҡтаташтар һаҡланған. Һандыҡ тәүҙә Изге сатырҙың, Алла йорто төҙөлгәс, уның Иң мөҡәддәс бүлмәһендә торған.

Сығыу 25:10-21; Ғивриҙәргә 9:4; Асылыш 11:19

Кируб – русса «херувим». Алла хеҙмәтендәге Уға айырыуса яҡын күк заттары. Еврейҙар уларҙы Алла ултырған ике тәгәрмәсле арбаны һөйрәгән иҫ киткес ҙур кәүҙәле ҡанатлы зат итеп күҙ алдына килтергән. Кируб һындары Килешеү һандығының ҡапҡасына урынлаштырылған.

Башланмыш 3:24; Сығыу 25:18-22; Зөлкифел 9:3; Ғивриҙәргә 9:5

Күренмеш – Иҫке Ғәһедтә Алланың күренештәр ебәреп кешеләргә мөһим әйберҙәрҙе белдереүе башҡорт телендә «күренмеш» тип алынды. Ул ябай ғына күреүҙе түгел, ә тәрән рухи тойоуҙы аңлата. Яңы Ғәһедтә Алла, кешегә төш йә күренмештәр аша күренеп, доғаларҙа әйтелгән үтенестәргә яуаптар бирә, илселәренә, шәкерттәренә бойороҡтарын еткерә һәм юл күрһәтә.

І Батшалар 3:1-15; Ғовадъяһ 1:1; Ғәмәлдәр 7:55-56; 10:3-6, 11-16; 16:9; 18:9

Ҡамышлы диңгеҙ – Был атама боронғо йәһүд теленән һүҙмә-һүҙ тәржемә. Ҡайһы диңгеҙ тураһында һүҙ барғанын әйтеүе ҡыйын, ул Сүәйс (Суэц) йәки Акаба ҡултығы ла булырға мөмкин. Яңы Ғәһедтә Ҡыҙыл диңгеҙ тип бирелә. Мысырҙан сыҡҡан саҡта, Исраил халҡы ошо диңгеҙ аша үтә.

Сығыу 10:19; І Коринҫостарға 10:1

Ҡанун – йәһүдсә «тора». Исраил халҡына Муса пәйғәмбәр аша бирелгән Алла ҡануны. Ҡанундар һәм уларҙың бирелеү тарихы Изге Яҙманың тәүге биш китабында – Тәүратта тупланған. Ҡанун исраилдарҙың йәмғиәттәге көнкүрешен һәм дини тормошон көйләй, яҡшылыҡ, ғәҙеллек ҡағиҙәләрен урынлаштыра. Яңы Ғәһедтә илсе Паулус кешеләрҙең ҡанунды тулыһынса үтәй алмаясағын, ҡанун кешеләрҙе ҡылған гонаһтары өсөн бирелгән язанан ҡотҡара алмаясағын әйтә. Шуға күрә Яңы Ғәһедтә ҡанун Алла мәрхәмәтенә ҡаршы ҡуйыла. Илсе Паулус яҙғанса, Ғайса Мәсих ҡанундың маҡсатын ғәмәлгә ашыра.

Башланмыш 26:4-5; Сығыу 24:12; Маҫҫайос 5:17; Римдарға 2:12-13, 25; 3:20; 10:4

Ҡанун белгесе – Алланың Муса аша биргән ҡануны буйынса белгес. Ул ҡанунды күсереп яҙыу, өйрәнеү, ҡулланыу менән шөғөлләнгән, шулай уҡ уны халыҡҡа аңлатҡан. Ҡанун белгестәрен йәһүд йәмғиәтендә ихтирам иткәндәр.

Маҫҫайос 23:23; Лукас 10:25

Ҡапҡа, ҡала ҡапҡаһы – Боронғо ҡалалар ғәҙәттә ҡалын диуарҙар менән уратып алынған булған. Зөлкифел китабының 40-сы бүлегенән күренеүенсә, ҡапҡалары ябай түгел: унда бүлмәләр урынлашҡан булырға мөмкин. Ҡапҡа алдындағы асыҡ майҙан төрлө йыйындар, осрашыуҙар, килешеүҙәр төҙөү өсөн иң уңайлы урын һаналған. Йәмғиәттән ҡыуылған кешеләр, мәҫәлән, махау сирлеләр, ҡапҡанан тышта йәшәргә тейеш булған. Ғайса Мәсихте лә ҡаланан ситкә сығарып арҡысаҡҡа ҡаҙаҡлағандар.

Башланмыш 23:10-11, 17-18; Рут 4:1-11; ІІ Батшалар 18:24; ІV Батшалар 7:3; Зөлкифел 40:6-16; Ғивриҙәргә 13:12

Ҡаһин – Изге сатырҙа һәм Йәрүсәлим ҡорамында хеҙмәт итеү, ҡорбан килтереү өсөн яуаплы кеше. Ҡаһинлыҡты тик Һарун нәҫеле генә башҡарған. Ҡаһиндар 12 төркөмгә бүленгән һәм алмашлап хеҙмәт алып барған, уларға левиҙәр ярҙам иткән. Уларға баш ҡаһин етәкселек иткән. Изге сатырға, аҙағыраҡ Алла йортона ҡаһиндар менән левиҙәр генә инә алған.

Сығыу 30:30; І Йылъяҙма 23:32; Маҫҫайос 8:4; Лукас 1:8-9

Ҡорбан усағы – Ҡорбанға килтерелгән хайуанды тотош килеш йә өлөшләтә яндыра торған махсус ҡоролма-урын. Ҡорбан усағын ғәҙәттә таштан төҙөгәндәр, ә күсереп йөрөтмәле Изге сатыр янындағыһын ағас һәм металл ҡулланып эшләгәндәр. Хуш еҫле үләндәр төтәтеү өсөн тимерҙән бәләкәй ҡорбан усаҡтары ла булған.

Башланмыш 8:20; Левиҙәр 1:5; Маҫҫайос 5:23-24

Ҡорбандар һәм саҙаҡалар –

1. Гонаһ ҡорбаны. Раббының бойороҡтарына ҡаршы эшләгән кешене гонаһынан паклар һәм ярлыҡатыр өсөн килтерелгән.

Левиҙәр 4:2-35; Ғивриҙәргә 10:26

2. Ғәйеп ҡорбаны. Аллаға йәки башҡа берәйһенә ҡаршы гонаһ ҡылған кешенән ғәйепте алып ташлау маҡсатында салынған.

Левиҙәр 5:14-19; 6:1-7

3. Икмәк саҙаҡаһы. Был осраҡта мал салынмаған. Икмәк саҙаҡаһын уңыш өсөн рәхмәт билдәһе итеп Аллаға бүләккә алып килгәндәр. Саҙаҡа сей йә ҡурылған бойҙайҙан йәиһә май, ладан, тоҙ ҡушып бешерелгән бойҙай ононан торған.

Левиҙәр 2:1-16

4. Татыулыҡ ҡорбаны. Алла менән яҡшы мөнәсәбәтте һаҡлап ҡалыу, татыулыҡты тергеҙеү билдәһе итеп килтерелгән. Малды салғандан һуң бер өлөшө ҡорбан усағында яндырылған; ҡалғанын ҡорбан килтергән кеше менән ғаиләһе һәм ҡаһин ашаған.

Левиҙәр 3:1-17; ІІІ Батшалар 9:25

5. Тотош яндырыу ҡорбаны. Ҡорбандың иң мөһим төрө һаналған. Уны, башҡа төр ҡорбандарҙан айырмалы, ҡорбан усағында тотошлайы менән яндырғандар. Уның төтөнө, күккә күтәрелеп, Алланың күңелен хушландыра тип һанағандар.

Башланмыш 8:20; 22:2; Левиҙәр 1:2-17; Маркус 12:33

6. Түкмә ҡорбан. Аллаға ҡорбан итеп алып килгән шарапты йәки майҙы ҡорбан усағына ҡойор булғандар. Инжилдә илсе Пау лус үҙенең үлемен ошондай ҡорбан менән сағыштыра.

Башланмыш 35:14; Левиҙәр 23:13; ІІ Тимоҫеусҡа 4:6

7. Үҙ ихтыяры менән (нәфел буйынса) килтерелгән ҡорбан. Емеш, ашлыҡ, шарап, май, хуш еҫле матдәләр теләк буйынса ҡорбан итеп килтерелгән.

Сығыу 35:29; Левиҙәр 22:23; Ғөзәйер 3:5

Ҡорбан, ҡорбан килтереү – Ҡылған гонаһтарынан пакланыр өсөн исраилдар үгеҙ, һарыҡ, кәзә йә күгәрсенде ҡорбанға килтергән. Уны өлөшләтә йә тотош килеш ҡорбан усағында яндырғандар. Хайуандан тыш икмәк, шарап, зәйтүн майы, яңы уңыштың беренсе емештәрен саҙаҡа итеп килтергәндәр. Уларҙың һәр береһе айырым әһәмиәткә эйә булған һәм башҡарылыу тәртиптәре Тәүратта бирелгән. Инжилдә Ғайса Мәсихтең арҡысаҡтағы үлеме тотош кешелектең гонаһтары өсөн килтерелгән ҡорбан итеп һүрәтләнә.

Левиҙәр 1:2-17; ІІІ Батшалар 9:25; Ғивриҙәргә 10:1-14

Ҡотҡарыусы – Изге Яҙмала «ҡотҡарыу» һүҙе Алланың айырым бер кешегә йә тотош халыҡҡа ярҙамын, дошмандарынан, ауырыуҙарҙан, хәүефтәрҙән ҡотҡарыуын аңлата. Шуға ла йыш ҡына Алланы Ҡотҡарыусы тип атайҙар. Ҡотҡарылыу шулай уҡ гонаһ хакимлығынан ҡотолоп, мәңгелек тормош алыу мөмкинлеген дә биргән. Инжилдән күренеүенсә, Ғайса Мәсихте Алла бар халыҡтар өсөн Ҡотҡарыусы иткән.

Сығыу 14:13; Зәбүр 16:7; Маркус 15:31; Лукас 1:76-77; 2:11; Римдарға 1:16

Ҡулдарҙы ҡуйыу – Дини йола: кешенең башына ҡулдарҙы ҡуйып, Алланан уға фатиха һорап доға ҡылғандар. Ошо рәүешле кешегә Изге Рух бүләк итеүен, ауырыуҙарҙан һауыҡтырыуын йәки ниндәйҙер бер рухи һәләттәр бирелеүен һорағандар. Шулай уны мөһим бер хеҙмәткә ҡуя алғандар. Бынан тыш, ҡулдарҙы ҡуйыу аша яуаплылыҡ йә ғәйеп тапшырылған (кешегә генә түгел, хайуанға ла – мәҫәлән, кәзә тәкәһенә гонаһтар йөкмәтелгән).

Сығыу 29:15; Левиҙәр 16:21-22; 24:14; Ҡанун 34:9; Маркус 6:5; 10:13-16; Ғәмәлдәр 8:17

Ҡәнғән – Хам улы Нухтың ейәндәренең береһе. Урта диңгеҙ менән Иордан йылғаһы араһында урынлашҡан, баштан уҡ ҡәнғәниҙәр йәшәгән биләмәнең исеме лә. Был ерҙе Алла Ибраһимға һәм уның нәҫеленә вәғәҙәләй. Әкренләп Ҡәнғәнде исраилдар баҫып ала.

Башланмыш 9:18; 12:5-7; Сығыу 6:4; Ғәмәлдәр 13:19

Ладан – Экзотик үҫемлектең киптерелгән сайыры. Уны яндырғанда хуш еҫле төтөн тарала.

Сығыу 30:34; Маҫҫайос 2:11

Левиҙәр – Леви ырыуы кешеләре. Леви Яҡуптың өсөнсө улы булған. Алла бойороғо буйынса, Леви ырыуынан Һарундың вариҫтары ғына ҡаһин итеп ҡуйыла алған. Леви ырыуына ҡарағандарҙың ҡалғандары Алла йортонда эштәр башҡарған, ҡаһиндарға ярҙамлашҡан, ҡанунды өйрәнеп, уны халыҡҡа аңлатыу менән шөғөлләнгән. Төп эштәре Алла йортондағы хеҙмәт булғанға күрә, уларға ер бирелмәгән. Уның урынына левиҙәр башҡа Исраил ырыуҙарының биләмәләрендәге уларға тәғәйен баҫыуҙар һәм ҡалалар менән файҙалана алған.

Сығыу 28:1; Иҫәп 18:20-21; 35:2-7; Яхъя 1:19

Ливан – Төньяҡ Фәләстиндәге кедр урмандары һәм һыу сығанаҡтары менән дан тотҡан тау һырты, Сүриәләге иң бейек тауҙар теҙмәһе. Сөләймән батша үҙенең һарайын һәм Йәрүсәлимдәге Алла йортон Ливан урманындағы ағастан төҙөгән.

Йушағ 1:4; ІІІ Батшалар 5:6-10; Зөлкифел 17:2-3

Мадай – (Мидия) Хәҙерге Ирандың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан ҡеүәтле батшалыҡ. Б.э.т. 612 йылда мадайҙар Ашшурҙың баш ҡалаһы Ниневене ҡыйрата. Шунан һуң фарсылар менән Фарсы империяһында хакимлыҡ итә, шуға ла ундағы ҡанундар «Мадай һәм Фарсы ҡанундары» тип йөрөтөлгән.

Эстер 1:19; Даниил 8:20-21

Майағас – Хуш еҫле үлән. Таҙарыныу йолаһын башҡарғанда уны ҡорбан малының ҡанына йә махсус әҙерләнгән һыуға манып алғандар ҙа кешегә йә әйбергә һирпкәндәр.

Сығыу 12:22; Левиҙәр 14:4; Ғивриҙәргә 9:19

Майҙә – Боронғо Исраил халҡын ҡоллоҡтан азат итеп Мысырҙан алып сыҡҡас, сүлдә тамаҡтарын туйҙырыу өсөн Алла күктән яуҙырған ризыҡ. Кориандр орлоғона оҡшаған майҙә тәме менән баллы көлсәне хәтерләткән. Инжилдә Ғайса Мәсих майҙәне донъяға күктән йәшәү биргән ысын икмәк менән сағыштыра. Был икмәк – Ғайса Мәсих Үҙе.

Сығыу 16:14-16, 31-35; Яхъя 6:31-35

Махау, йоғошло тире ауырыуы – Иҫке Ғәһед талаптарына ярашлы, тире ауырыулы кешеләр пак булмаған. Уларҙы йәмғиәттән ҡыуғандар, ауырыуынан тулыһынса һауыҡҡан һәм быға ҡаһин шаһит булған осраҡта ғына кире ҡабул иткәндәр.

Левиҙәр 13:45-46; Лукас 5:12-13

Мидйән – Ибраһимдың икенсе ҡатыны Ҡытуранан тыуған улдарының береһе. Хәҙерге Акаба ҡултығының көнсығыш яры буйындағы сүллектә йәшәгән күсмә халыҡ.

Башланмыш 25:2, 4; Хакимдар 6:1-7

Мирра – Ауыртыуҙы баҫҡан, тәнгә һөртә торған (шулай уҡ мәйетте ерләгәндә ҡулланылған) шифалы ыҫмала.

Йырҙар йыры 3:6; Маҫҫайос 2:11; Маркус 15:23; Яхъя 19:39-40

Моав – Ибраһимдың бер туған ҡустыһы Һарандан тыуған Луттың улы. Моавтың нәҫеле, моавтар. Табынған илаһтары – Кемош. Пеғор тауы башында йәшәй тип һаналған Пеғор Бәғеленә лә ышанғандар. Йәһүд теленә ҡәрҙәш телдә һөйләшкәндәр. Туғандаш һаналған исраилдар менән әлеге ҡәүем дошмандарса мөнәсәбәттә булған. «Рут» китабында Рут исемле Моав ҡатынының, үҙ илен ташлап, Исраил еренә күсеп килеүе һәм шунда кейәүгә сығыуы тураһында һөйләнелә. Рут – Дауыт батшаның йыраҡ өләсәһе.

Башланмыш 19:30-37; Иҫәп 25:1-3; Ҡанун 23:3-5

Мөгөҙ ҡысҡыртыу көнө – Исраилдар календары буйынса етенсе айҙың беренсе көнөндә үткәрелгән. Байрам көҙ башына тура килгән. Был көндө исраилдар бар эштәренән ял иткән. Изге йыйын үткәрелгән, унда мөгөҙ ҡысҡыртҡандар, тейешле ҡорбандарҙы килтергәндәр.

Левиҙәр 23:23-25; Иҫәп 29:1-6

Мөләх – Ҡәнғән халҡы табынған илаһ. Уға ҡайһы берҙә хатта үҙ балаларын ҡорбанға килтерә торған булғандар.

Левиҙәр 18:21; 20:2-5; ІІІ Батшалар 11:7

Муса – Исраилдың бөйөк пәйғәмбәре. Алла халыҡты Мысырҙан сығарған мәлдә лә, аҙаҡ сүл гиҙҙергәндә лә Исраил халҡының башында тора. Алла Муса аша халыҡҡа ҡанун бирә, һәм Исраил халҡы унда яҙылғандарҙы үтәргә тейеш була. Ҡанун Изге Яҙманың тәүге биш китабында (Тәүратта) бирелгән. Йәһүдтәр өсөн Муса һәр ваҡыт бөйөк иман уҡытыусыһы булып ҡала.

Сығыу 2:1-10; Ҡанун 18:18; 34:10; Маҫҫайос 17:3

Мысыр – Фәләстиндән көньяҡ-көнбайыштағы ил, унда боронғо еврейҙар дүрт йөҙ йыл йәшәгән. Мысырҙар ыҙалата башлағас, Раббы уларҙы иреккә алып сыға.

Башланмыш 46:5-7; 50:14; Сығыу 1:1; Ғәмәлдәр 7:34

Мәжүсиҙәр – Аллаға ғына табынған йәһүдтәрҙән айырмалы, һәр төрлө илаһтарға, ботһындарға ышанған халыҡтар. Тәржемәлә йәһүд булмаған халыҡтарға ҡарата йыш ҡына «ҡәүемдәр» һүҙе ҡулланыла.

Маҫҫайос 5:47; Ғәмәлдәр 6:5

Мәрхәмәт – Мөһим терминдарҙың береһе. Яңы Ғәһедтә был һүҙ «изгелек күрһәтеү» тигән мәғәнәне бирә: Алла изгелекте кешегә ниндәйҙер хеҙмәттәре өсөн түгел, ә Үҙенең ихтыяры менән бүләк итеп күрһәтә.

Лукас 1:30; Римдарға 5

Мәсих – Был һүҙҙең мәғәнәһе: «мәсехләнгән», йәғни «май һөртөлгән». Исраилда ҡаһин, пәйғәмбәр, батша билдәләгәндә, йәғни хеҙмәткә Алла Үҙе һайлап алған кешегә, зәйтүн майы һөртөү йолаһы булған. Яңы Ғәһедтә Ғайса Алла тарафынан мәсехләнгән Зат, Мәсих тип әйтелә. Алла пәйғәмбәрҙәр аша исраилдарға Үҙенең Мәсихен – Исраил халҡын ҡотҡарып, ерҙәге бар халыҡтар өҫтөнән хакимлыҡ итәсәк Батшаны ебәрергә вәғәҙәләй. Йәһүдтәр вәғәҙә ителгән Мәсих килер ҙә уларҙы римдар ҡулынан ҡотҡарыр, Исраилды элекке хәленә кире ҡайтарыр тип өмөтләнеп көтә. Әммә Ғайса Мәсих улар көткәндән күберәкте эшләй. Ул бар кешелекте гонаһ һәм үлем ҡоллоғонан ҡотҡара, Алла Уның аша кешеләр менән яңы, мәңгелек килешеү төҙөй.

ІІІ Батшалар 1:39; Ишағыяһ 9:1-7; Маҫҫайос 1:16; 26:63; Лукас 2:11; Яхъя 1:41

Мәсихсе – Ғайса Мәсихкә инанып, Алла тарафынан гонаһтары ярлыҡанған, Мәсих юлынан барып, Уны Ҡотҡарыусыһы тип һанаған, өйрәтеүҙәренә, күрһәткән үрнәгенә тап килерлек итеп йәшәргә тырышҡан кеше.

Ғәмәлдәр 11:26; І Петрус 4:16

Мәсихтә, Ғайса Мәсихтә, Раббыла – Яңы Ғәһедтәге хаттарҙа (бигерәк тә Паулустың хаттарында) «Мәсихтә» («Ғайса Мәсихтә», «Раббыла») тигән мөһим грек әйтеме йыш осрай. Был әйтемдән шул аңлашыла: Ғайса Мәсихкә инанғандар барыһы ла Уныҡы һәм уларҙың рухи тормошо Ғайса менән тығыҙ бәйләнгән, сөнки Ул Үҙенең үлеме һәм терелеүе аша иманлылар менән Алла араһындағы мөнәсәбәтте тергеҙҙе. Һөҙөмтәлә, иманлылар Мәсихтә йәшәй һәм Уның йоғонтоһо даирәһендә эш итә.

ІІ Коринҫостарға 5:17, 19, 21; Галаттарға 3:28; І Яхъя 2:27

Ниневе – Ҡеүәтле һәм аяуһыҙ Ашшур батшалығының баш ҡалаһы. Бында Алла Юныс пәйғәмбәрҙе ебәрә. Ул гонаһҡа батҡан халыҡҡа, әгәр тәүбәгә килмәһә, юҡ итәсәге хаҡында хәбәр итергә тейеш була. Тиҙҙән ниневеләр тәүбә итә һәм Алла уларҙы ярлыҡай.

Юныс 1:2; 3:2-10; Нахум 1:8; Маҫҫайос 12:41

Нәзир – Шарап һәм башҡа иҫерткес эсемлектәр эсмәҫкә, ҡырынмаҫҡа, сәсен алдырмаҫҡа, яҡын туғаны үлһә лә, кәүҙәһенә ҡағылмаҫҡа нәҙер әйткән, үҙен тулыһынса Алла хеҙмәтенә бағышлаған кеше. Биргән нәҙеренең ваҡыты тамамланғас, нәзир ҡорбан килтергән һәм Алла йортона инер алдынан сәсен ҡырған.

Иҫәп 6:2-21; Хакимдар 13:5, 7; Ғамос 2:11

Өлкән, берҙәмлек өлкәне – Инжилдә имандаштар берҙәмлегендә рухи етәксе эшен башҡарыусы «өлкән» тип аталған.

І Тимоҫеусҡа 5:17; Титусҡа 1:5-9

Пак; нәжес, бысраҡ – Муса ҡануны буйынса, исраилдар таҙа (хәләл) менән нәжесте (хәрәм) ентекләп айырырға тейеш була. Нәжес тип ҡайһы бер хайуандар, ҡоштар, балыҡтар, әйберҙәр һәм аҙыҡ төрҙәре һаналған. Махау сирле кеше, мәйеткә ҡағылыусы, күрем мәлендә һәм бала тыуҙыр ғандан һуңғы осорҙа ҡатын-ҡыҙ шулай уҡ бысраҡ тип табылған. Ундай кешеләр дини йолаларҙа ҡатнаша алмаған, уларға хатта пак кешеләргә ҡағылырға ла ярамаған. Ә инде бысраҡ булыуҙан ҡотолғас, яңынан таҙарыныр өсөн билдәле бер йолалар аша үтеү бурысы торған.

Левиҙәр 7:19; 10:10; 13:13; Иҫәп 19:17-19; Лукас 11:38-41; Римдарға 14:14

Пелештиҙәр – Сығышы билдәһеҙ булған халыҡ, боронғо ҡәнғәниҙәр еренә Кафтор (Крит) утрауынан килеп ултырған тип фараз ителә. Б.э.т. XІІ быуатта пелештиҙәр Ҡәнғәндең көньяҡ-көнбайыш ярҙарындағы Газа, Ашҡылон, Ашдод, Ғаҫ ҡалаларын баҫып алған, Ғәҡрон ҡалаһына нигеҙ һалған. Улар Ҡәнғән ерендәге халыҡтан айырылып торған. Ҡайһы берҙә пелештиҙәрҙе «сөннәтһеҙҙәр» тип атағандар, сөнки улар Яҡын Көнсығыш халҡы өсөн хас булған был йоланы тотмаған. Пелештиҙәр Исраил халҡының дошманы һаналған һәм был ике халыҡ араһында һуғыштар йыш булған.

Хакимдар 3:3; 14:3; ІІ Батшалар 8:1

Понтиос Пилатос – Рим идарасыһы, Ғайса Мәсих язалап үлтерелгән мәлдәрҙә Йәһүҙә провинцияһына етәкселек иткән (б.э. 26–36 й.й.). Уға бөтә хакимлыҡ тармаҡтары буйһонған, уның раҫлауынан тыш бер ниндәй үлем язаһы ла сығарыла алмаған. Понтиос Пилатос менән йәһүд башлыҡтары араһында мөнәсәбәттәр көсөргәнешле була, әммә, болаларға юл ҡуймаҫ өсөн, йыш ҡына уларҙың талаптарын үтәргә мәжбүр була.

Маҫҫайос 27:2; Ғәмәлдәр 13:28

Пәйғәмбәр – Алла тарафынан һайланып, Унан ҡабул иткән һүҙҙәрҙе халыҡҡа еткереү өсөн һайлап алынған кешеләр. Иҫке Ғәһедтә Ильяс кеүек тәүге пәйғәмбәрҙәр ҙә төрлө мөғжизәләр күрһәткән. Шемуил пәйғәмбәр хаким вазифаһын да башҡарған. Йермеяһ, Зөлкифел кеүек һуңыраҡ йәшәгән пәйғәмбәрҙәр Алла ебәргән иҫкәрмәләрҙе төштәрендә йә илаһи күренмештәр аша алған.

І Батшалар 3:20; 9:9; Йермеяһ 1:5; Ғәмәлдәр 13:1; 21:10; І Коринҫостарға 12:29

Раббы – Йәһүд телендәге «Йәһүә» һүҙе (Алланың Үҙ исеме, «бар булыу» ҡылымы менән бәйле) Иҫке Ғәһедтең әлеге баҫмаһында «Раббы» тип бирелә. «Йәһүә» исемен ҡысҡырып әйтергә ярамағанлыҡтан, тора-бара уның урынына «Адонай» (Хакимым/Хужам) һүҙен ҡуллана башлағандар. Грек телендә яҙылған Яңы Ғәһедтә, йәғни Инжилдә, «Йәһүә» һәм «Адонай» һүҙҙәре «Куриос» (Раббы, Хаким, Хужа) тип тәржемә ителгән, һәм ошо һүҙ Аллаға ҡарата ла, Ғайса Мәсихкә ҡарата ла ҡулланыла.

Сығыу 3:15; 6:2; Ҡанун 6:4; Маркус 5:18-20; І Коринҫостарға 15:58

Раббы көнө – Раббы хөкөм менән киләсәк көн. Яңы Ғәһедтә әйтелгәнсә, был көндө Алла Ғайса Мәсих аша тотош донъяны хөкөм итәсәк. Был көндө шулай уҡ «ҡиәмәт көнө» тип тә атайҙар.

Ишағыяһ 13:6, 9; Зөлкифел 13:5; Ғамос 5:18; Ғовадъяһ 1:15; Яхъя 11:24; Ғәмәлдәр 2:20

Рефалар – Исраилдар баҫып алғанға тиклем ҡәнғәниҙәр ерендә йәшәгән халыҡтарҙың береһе. Ғанаҡтар һымаҡ уҡ, улар ҙа оҙон буйлы була.

Ҡанун 2:11, 20

Рим – Яңы Ғәһедтә һүрәтләнгән осорға Рим ҡалаһы Урта диңгеҙ тирәһендәге күп илдәрҙе, шул иҫәптән Фәләстинде лә, үҙенә буйһондора һәм император етәкләгән ҙур дәүләттең баш ҡалаһы булып китә. Фәләстиндә римдар, буйһондоролған башҡа илдәрҙәге кеүек, үҙҙәренең ғәскәрен тота, күрһәтелгән һәр төрлө ҡаршылыҡ өсөн ҡаты язаға тарттыра. Шул уҡ ваҡытта берҙәм империяға ҡарау иҡтисадтың үҫешенә һәм төбәктәр араһында мәҙәни аралашыуға булышлыҡ итә.

Ғәмәлдәр 28:14-16; Римдарға 1:7

Саддукейҙар – Яңы Ғәһедтә телгә алынған йәһүд дини төркөмдәренең береһе. Юғары кәңәшмәнең күпселек ағзалары, баш ҡаһиндар һәм уларға яҡын кешеләр саддукей булған. Фарисейҙарҙан айырмалы рәүештә, улар үлеп терелеүгә, фәрештәләрҙең һәм яуыз рухтарҙың барлығына ышанмаған. Тәүратты, йәғни Муса пәйғәмбәрҙең биш китабын ғына Алла һүҙе итеп танығандар.

Лукас 20:27

Самария – Фәләстиндәге өлкә, Йәһүҙиәнән төньяҡта, Галилеянан көньяҡта урынлашҡан булған. Сөләймән батшаның вафатынан һуң Исраил төньяҡ батшалығын да Самария тип йөрөтәләр. Төньяҡ батшалыҡ тарҡалғандан һуң б.э.т. 722 йылда ул Ассирия (Ашшур) империяһына инә. Илдә тороп ҡалған йәһүдтәрҙе һәм мәжбүри күсереп ултыртылған халыҡты самариялылар тип атайҙар. Самария халҡы, йәһүдтәр кеүек үк, Муса ҡанунын тота, әммә Аллаға Йәрүсәлимдә түгел, Геризим тауында табына.

ІІІ Батшалар 16:23-24; ІV Батшалар 17:24; Лукас 10:33-35; Яхъя 4:5-9, 19-24

Синай тауы – Синай ярымутрауындағы тау (хәҙерге Мысырҙа), ҡайһы берҙә Хорев тауы тип тә йөрөтәләр. Ошо тауҙа Алла Исраил халҡы менән килешеү төҙөй һәм Муса аша уларға ҡанун бирә. Ошонда Муса Алланың Ун бойороғо яҙылған таҡтаташтарҙы ала.

Сығыу 19:1-25; ІІІ Батшалар 19:8-18; Галаттарға 4:24-25

Сион тауы – Йәрүсәлим ҡалаһы урынлашҡан ҡалҡыулыҡтарҙың береһе. Шуға күрә был атама йыш ҡына Йәрүсәлимдең үҙен, шулай уҡ шартлы рәүештә тәҡүә кешеләр Алла менән мәңге бергә йәшәр күктәге Йәрүсәлимде белдерә.

ІІ Батшалар 5:7; Ғивриҙәргә 12:22

Сион-ҡыҙ – Йәрүсәлим халҡының образлы атамаһы. Сион тауында Йәрүсәлим ҡалаһы урынлашҡан.

Ишағыяһ 62:11-12; Яхъя 12:15

Содом һәм Ғамора – Алла Ҡәнғәндең был боронғо ҡалаларын кешеләрҙең әхлаҡһыҙлығы арҡаһында күктән ут яуҙырып юҡҡа сығара.

Башланмыш 19; Маҫҫайос 10:15

Сөләймән – Дауыттың улы, берләшкән Исраилдың һуңғы батшаһы (б.э.т. X быуат). Сөләймән үҙенең зирәклеге менән дан ала, һәм ул хакимлыҡ иткән дәүерҙә Исраил дәүләте сәскә атыу осорон кисерә. Сөләймән Йәрүсәлимдә тәүге Алла йортон төҙөй. Ғүмеренең ахырына ул ҡатындарының тәьҫире арҡаһында сит илаһтарға хеҙмәт итә башлай. Сөләймән исеменә Иҫке Ғәһедтең ҡайһы бер китаптары бәйле: Сөләймәндең хикмәттәре, Вәғәзсе китабы, Йырҙар йыры.

ІІ Батшалар 12:24; ІІІ Батшалар 4:29-34; 11:1-6; Маҫҫайос 6:29; 12:42

Сөннәткә ултыртыу – Ир баланың енес ағзаһы осондағы тирене киҫеп алыу. Был Алла менән Ибраһим араһында төҙөлгән килешеүҙең билдәһе булып торған һәм сөннәтле кешенең ғаиләһе менән Алла халҡына ҡарағанын, Алла тәғлимәтен тотҡанын аңлатҡан. Ибраһимға биргән бойороҡҡа ярашлы, һәр йәһүд малайы һигеҙенсе көнгә сөннәткә ултыртылған. Ғайса Мәсих йәшәгән осорҙа балаға исемде лә ошо көндә ҡушҡандар. Алланы танымаған халыҡтарҙы «сөннәтләнмәгән» тип йөрөткәндәр. Паулус үҙенең хаттарында, кешене ниндәйҙер халыҡҡа ҡарағанлыҡ түгел, ә Ғайса Мәсихкә булған иман ҡотҡара, тип билдәләй, шуға күрә Инжилдә сөннәткә ултыртыу йолаһы элекке әһәмиәтенә эйә түгел.

Башланмыш 17:9-27; Левиҙәр 12:3; Яхъя 7:22; Римдарға 4:9-12

Сөннәтһеҙ – Был һүҙ, ғәҙәттә, бүтән халыҡтарға ҡарата ҡулланылған. Алла юлында булмағандарҙы һүрәтләгәндә, Тәүратта «йөрәктәре сөннәтләнмәгән» кеүек һүҙбәйләнештәр ҙә осрай.

Левиҙәр 26:41; Хакимдар 14:3; Ғәмәлдәр 7:51; Римдарға 3:30

Табыныу ҡалҡыулығы – Ғәҙәттә ҡәнғәниҙәрҙең ғибәҙәт ҡылыу урынын аңлата. Уны уба түбәһенә ҡуя торған булғандар, әммә ҡайһы ваҡыт тарбаҡлы ағастар аҫтына йә үҙәндәргә лә урынлаштырғандар. Унда Ашераға бағышланған бағаналар торған, һәм халыҡ ошо алиһәгә ҡорбандар килтергән. Шунда уҡ ерҙең уңдырышлылығын яңыртыу маҡсаты менән зина ҡылғандар. Ундай ғәмәлдәрҙе өнәмәгәнен Раббы Үҙенең пәйғәмбәрҙәре аша еткергән. І Батшаларҙың 9-сы бүлегенән күренеүенсә, был термин ҡайһы берҙә исраилдарҙың Аллаға ҡорбан килтергән урындары өсөн дә ҡулланылған.

Левиҙәр 26:30; ІІІ Батшалар 3:2-4; ІV Батшалар 23:1-28; Йермеяһ 7:31

Тоғро мөхәббәт – Тәүратта йәһүдтәрҙең «хесед», йәғни «тоғро мөхәббәт» һүҙе өсөн ҡулланыла: Алла кешеләргә игелекле, рәхимле, халҡы менән төҙөгән килешеүгә тоғро.

Сығыу 15:13; Зәбүр 135

Туплам – Сүллек буйлап гиҙгәндә Исраилдың бөтә ун ике ырыуы ла, сатырҙар ҡороп, бер аҙ ваҡытҡа туҡталған урын.

Сығыу 14:2; Левиҙәр 10:4

Тәҡүәлек, тәҡүә булыу –

1. Аллаға тоғролоҡ һаҡлап, Уның һүҙе буйынса йәшәүҙе аңлата.

Башланмыш 6:9; Зәбүр 62:11; Хикмәттәр 10:20; Һошеяғ 12:10; Маҫҫайос 23:28; Римдарға 6:13

2. Яңы Ғәһедтә, айырыуса Паулустың хаттарынан күренеүенсә, Ғайса Мәсихкә ышанған кешенең Алла менән дөрөҫ мөнәсәбәттә булыуы. Был мөнәсәбәт Алланың кешене аҡлауы аша тыуа. Тәҡүәлек, хаҡлыҡ, хаҡ булыу, аҡлау тигән һүҙҙәрҙең тамыры грек телендә бер үк.

Римдарға 4:3, 5; 10:10; ІІ Коринҫостарға 5:21

Ҡарарға: Аҡлау, Хаҡлыҡ.

Тәүбә итеү – Кеше гонаһлы тормош алып барыуын һәм Алла теләгенә тап килмәгәнсә йәшәүен аңлай һәм Алланан үҙенең гонаһтарын ярлыҡауын һорай. Артабан, бүтәнсә гонаһ ҡылмаҫҡа ныҡлы ҡарар ҡылып, Алла ихтыярына буйһоноп йәшәй.

Әйүп 42:6; Йермеяһ 31:19; Юныс 3:5; Маҫҫайос 3:8; Лукас 18:13; ІІ Тимоҫеусҡа 2:24-26

Ураҙа тотоу – Алла ризалығын алыу өсөн күпмелер ваҡытҡа ризыҡланыуҙан баш тартыу. Маҡсаты: Аллаға буйһонғанлыҡты күрһәтеү, бәлә килгәндә ҡайғырыуҙы белдереү. Ул көндәрҙә Алланан мәрхәмәт һәм ярҙам һорап доға ҡылғандар. Пәйғәмбәрҙәр, ихлас тотолған ураҙа кешеләргә шәфҡәтлелек өҫтәй, тигәндәр. Ҡайһы бер көндәрҙә, мәҫәлән, йыл да билдәләнгән гонаһтарҙан пакланыу көнөндә, ураҙа бөтә йәһүдтәргә мотлаҡ булған. Был көндө бөтә йәһүдтәр ҙә Алланан гонаһтарын ярлыҡауҙы һораған.

Хакимдар 20:26; І Батшалар 7:6; Эстер 4:16; Ишағыяһ 58:3-14; Маҫҫайос 6:16; Лукас 18:12

Урим һәм туммим – Баш ҡаһиндың түшлегендә һаҡланған таштар. Шулар ярҙамында йәрәбә һалып, Алланың ихтыярын белгәндәр, тип фаразлана.

Сығыу 28:30; Левиҙәр 8:8

Үлеләр донъяһы – Тәүрат яҙылған замандарҙа, үлгәндән һуң кешенең йәне ер аҫтында урынлашҡан үлеләр донъяһына күсә, тип һанағандар. Ләкин ул бөгөнгө дин ғилемендәге «тамуҡ» төшөнсәһенә тап килмәй. Унда күскән кешенең хәле төштәге кеүек: ул бер ғәмәлгә лә һәләтле түгел. Яҡынса б.э.т. ІІІ быуаттарҙа йәһүдтәр үлгән кешенең йәненә ерҙәге тормошо өсөн иҫәпхисап тоторға тура килеүенә ышанған. Унда гонаһлыларҙы – яза, ә тәҡүәләрҙе әжер һәм фатиха көткән. Инжилдә Ғайса Мәсихтең үлемде еңеүе үлеләр донъяһына ла ҡағыла.

Әйүп 7:9; Ғәмәлдәр 2:26-27, 31; Асылыш 20:13

Фарисейҙар – Яңы Ғәһедтә телгә алынған йәһүд дини төркөмдәренең береһе. Улар дини ҡағиҙәләрҙе бик ентекле үтәгән. Саддукейҙарҙан айырмалы, фарисейҙар кешенең ҡиәмәт көнөндә үленән терелеренә ышанған. Улар йоланың таҙалығына ҙур иғтибар биргән, халыҡ араһында абруйлы булған, үҙҙәренең дини һәм ҡырыҫ холоҡло булыуҙары менән ғорурланған. Дини йолаларҙы теүәл тотмағандарға түбәнһетеп ҡарағандар.

Маҫҫайос 5:20; 9:10-11; Лукас 18:11; Ғәмәлдәр 23:6-9; 26:5

Фарсы – Вавилон (Бабил) батшалығы тарҡалғандан һуң (б.э.т. 539 йылда), шул ерҙәрҙә үҫеп-көсәйеп киткән империя. Ул, Исраилды ла кертеп, Грециянан алып Мысырға һәм Үҙәк Азияға тиклем барлыҡ ерҙәрҙе яулап алған. Ҡайһы ваҡыт уны Мадай-Фарсы (Мидия-Фарсы) империяһы тип атағандар, сөнки Мадай өлкәһе б.э.т. 550 йылда Фарсы империяһы эсенә ингән. Фарсы ҡанундары иһә «Мадай һәм Фарсы ҡанундары» тип аталған.

Эстер 1:19; Даниил 6:8

Фатихалау, фатиха биреү – Кемгәлер яҡшылыҡ теләү. Алла Үҙ ирке менән именлек, күп һанлы нәҫел, ғүмер бүләк итеп фатихаһын бирә. Ә кемдер доғаларында Алланан икенсе кеше өсөн игелек, мәрхәмәт һорай. Ибраһим, Исхаҡ, Яҡуп фатиха һүҙҙәрендә улдарына бәхетле киләсәк юрай.

Башланмыш 1:22, 28; Ҡанун 28:1-14; Лукас 6:27-28; 24:50; Римдарға 12:14; 15:29

Фирғәүен – Боронғо Мысыр батшаларын шулай атағандар.

Фәрештә – Иҫке Ғәһед яҙмаларында «фәрештә» һүҙе «Алла илсеһе» тигәнде аңлата. Улар Аллаға хеҙмәт итә һәм Алла ҡушыуы буйынса кешеләргә ярҙам күрһәтә, Алла ихтыярын еткерә. Әһәмиәтле һаналған фәрештәләр Изге Яҙмала исемдәре менән йөрөтөлә – Михаил, Ябраил.

Башланмыш 16:7-11; 22:11-12; Лукас 1:8-20; Ғивриҙәргә 1:13-14

Хаҡлыҡ – Аллаға ҡарата әйтелгәндә, Уның һәр ваҡыт хаҡ, ғәҙел, тоғро булыуы һәм кешеләр өсөн әүҙем ҡотҡарыу эшмәкәрлеге күҙ уңында тотола. Ишағыяһ 51:4-8; Римдарға 3:25-26;

ІІ Петрус 1:1

Ҡарарға: Аҡлау, Тәҡүәлек.

Халдейҙар – Вавилон (Бабил) батшалығында йәшәгән һәм күпмелер ваҡыт дауамында хакимлыҡты үҙ ҡулында тотҡан халыҡтарҙың береһе. Иҫке Ғәһедтә был һүҙ йыш ҡына бөтә Бабил халҡының атамаһы булараҡ ҡулланыла.

ІV Батшалар 24:2-13; Йермеяһ 24:5; 25:12; 51:24

Хермон – Исраилдың төньяҡ өлөшөндәге иң бейек тау.

Ҡанун 3:8-9; 4:48; Зәбүр 41:7; 88:13; 132:3

Хорев – Ҡарарға: Синай.

Сығыу 3:1

Хуш еҫле майҙар – Ағастарҙан йыйып алған ыҫмала-һумалаларҙы Аллаға ҡорбан рәүешендә Алла йортонда хуш еҫ төтәтеү усағында төтәҫләгәндәр.

Левиҙәр 16:12-13; Иҫәп 4:16

Һалым йыйыусы – Фәләстиндә Рим империяһы ҡаҙнаһына һалым йыйған кеше, урындағы халыҡ араһынан батша хеҙмәте өсөн һайлап алынған түрә. Йәһүдтәр һалым йыйыусыларҙы мәжүси Рим башлыҡтары менән хеҙмәттәшлек иткәне өсөн күрә алмаған (бындай хеҙмәттәшлек йәһүд ҡанунына ҡапма-ҡаршы килгән). Бынан тыш, һалым йыйыусылар әленән-әле халыҡтан аҡса йыйып торған. Тейешлеһен башлыҡтарына биргәс, ҡалғанын үҙҙәренә алып ҡалғандар. Әммә, «һалым йыйыусы» һүҙе «гонаһлы» менән бер булһа ла, Ғайса Мәсих уларҙы ла айырмай ҡабул иткән.

Маҫҫайос 5:46; Лукас 5:27; 18:10-14; 19:1-10

Һарун – Мусаның өлкән ағаһы, сығышы менән Леви ырыуынан. Исраилдарға Муса аша ҡанун биргән ваҡытта, Алла Һарунды баш ҡаһин итеп билдәләй. Бынан һуң тик уның нәҫеле генә ҡаһин булһын, тип бойора.

Сығыу 6:20; 29:29; Ғивриҙәргә 5:4; 7:11

Һируд –

1. Бөйөк Һируд: б.э.т. 37–4 йылдарҙа бөтә Фәләстин ере өҫтөнән идара иткән Йәһүҙиә батшаһы. Ғайса Мәсих шул осорҙа тыуған.

Маҫҫайос 2:1-16; Лукас 1:5

2. Һируд Антипас, Бөйөк Һирудтың улы. Б.э.т. 4 йылдан башлап, б.э. 39 йылына тиклем Галилея өлкәһенең идарасыһы.

Лукас 23:7-12

3. Һируд Агриппас І, Бөйөк Һирудтың ейәне. Б.э. 41–44 йылдарында Фәләстин ерендәге бер нисә өлкәнең идарасыһы. Тарихҡа ул мәсихселәрҙе эҙәрлекләүсе булараҡ та инеп ҡалған.

Ғәмәлдәр 12:1-4, 20-23

4. Агриппас ІІ, Һируд Агриппас І улы. Б.э. 70-се йылдарына тиклем Фәләстиндең төрлө өлкәләре менән идара иткәндән һуң, Римға китә. Илсе Паулус уның алдында сығыш яһай.

Ғәмәлдәр 25:23–26:32

Һөйөнөслө Хәбәр – Алланың кешеләргә Ғайса Мәсих аша гонаһтан, мәңгелек үлемдән ҡотолоу мөмкинлеген биреүе тураһындағы хәбәре. Уның ергә киләсәген Алла пәйғәмбәрҙәр арҡылы Иҫке Ғәһед дәүерендә үк белдергән.

Ишағыяһ 52:7; 61:1; Маҫҫайос 4:23; Лукас 1:26-38; 2:10

Һыу соҡоро, һыу һаҡлау урыны, ҡоҙоҡ – Ямғыр һыуын йыйыу өсөн яһалған соҡор. Ундай ҡоҙоҡтарҙы ҙур соҡор ҡаҙып, төбөнә һәм тирә-яғына таш түшәп, иҙмә менән һылап яһағандар йә ҡаяны соҡоп эшләгәндәр. Ҡоҙоҡ ауыҙын тар итеп ҡалдырып, уны таш плитә менән ябып ҡуйғандар.

Сығыу 21:33; Левиҙәр 11:36; Лукас 14:5

Һыуға сумдырыу йолаһы – Иң мөһим дини йолаларҙың береһе, ул кешенең пакланыуын һәм Аллаға бағышланыуын аңлата. Инжилдә был йоланың ике төрө бирелә. Тәүҙә Яхъя пәйғәмбәр гонаһтарынан тәүбә итергә һәм Алла ихтыярын үтәргә теләгән кешеләрҙе һыуға сумдыра. Ғайса Мәсихтең үлеп терелеүенән һуң һыуға сумдырыу тәрәнерәк мәғәнә ала: кеше элекке гонаһлы тормошонан баш тарта, үлгәндәй була, әммә Мәсих аша яңы тормош өсөн терелә. Бындай йоланы үтәгәндән һуң Изге Рух ҡабул иткәндәр.

Маркус 1:5, 7-12; Ғәмәлдәр 10:47-48; Колоссайҙарға 2:12

Шәмбе көн – Аллаға бағышланған ял итеү көнө. Алла донъялыҡты булдырғанда етенсе көндө барлыҡ эштәрен туҡтатып торған, шуға күрә, Муса ҡануны буйынса, аҙнаның етенсе көнө ял итеү көнө итеп билдәләнгән. Был көндө эшләргә ярамаған.

Башланмыш 2:2-3; Сығыу 16:23; 20:8-11; Левиҙәр 16:31; Маҫҫайос 12:1-13; Лукас 14:5

Эдом –

1. Исхаҡ пәйғәмбәрҙең улы Ғаяздың икенсе исеме.

2. Ғаяз тоҡомо, йәғни эдомдар йәшәгән, Үле диңгеҙҙән көньяҡта һәм көньяҡ-көнсығышта урынлашҡан ил.

Башланмыш 25:24-25, 29-30; Иҫәп 20:14

Эфес – Кесе Азия яры буйында урынлашҡан боронғо ҙур ҡала. Рим хакимлығы ваҡытында Асия өлкәһенең баш ҡалаһы булып китә. Эфес Рим империяһының мәҙәни, сәйәси һәм иҡтисади үҙәктәренең береһе була, Артемида ҡорамы менән дан тота. Унда күберәген гректар йәшәй, Ғайсаға инанған йәһүдтәр ҙә байтаҡ була.

Ғәмәлдәр 18:19-21, 19:28; Асылыш 1:11

Эфод – Раббыға хеҙмәт иткәндә баш ҡаһин кейә торған, күкрәкте һәм арҡаны ҡаплап торған өҫ кейеме.

Сығыу 28:6; Левиҙәр 8:7; І Батшалар 2:18

Әҙәм Улы – Йәһүд телендә был һүҙ «кеше» тигән мәғәнәгә эйә. Даниил пәйғәмбәр төшөндә болоттарҙа килгән затты күрә. Ул зат кеше кеүек була, шуға күрә Даниил уны әҙәм улы тип атай. Төшөндә Алла тарафынан әҙәм улына бөтә хакимиәт, шөһрәт бирелеүе, уның хакимлығының ҡаҡшамаҫ һәм мәңгелек буласағы хаҡында әйтелә. Яңы Ғәһед китаптарынан билдәле булыуынса, Ғайса Мәсих ошо исемде Үҙенә ҡарата ҡуллана.

Даниил 7:13-14; Маҫҫайос 8:20; 19:28; Маркус 2:10

Юғары кәңәшмә – Етмеш кешенән (ҡаһиндар, ҡанун белгестәре һәм бүтән мөһим кешеләр) торған. Унда дини генә түгел, башҡа мәсьәләләр ҙә ҡаралған. Был кәңәшмә римдар алдында йәһүд халҡының вәкиле булған һәм юғары хөкөмсө ролен уйнаған. Яңы Ғәһед дәүерендә Юғары кәңәшмәнең мөһим ҡарарҙары Рим хакимиәте тарафынан раҫланырға тейеш булған.

Маҫҫайос 26:59; Яхъя 18:31

Яңы килешеү – Алланың кешеләр менән Ғайса аша төҙөгән килешеүе. Еврей халҡы менән төҙөлгән иҫке килешеүҙән айырмалы, ул бөтөн кешелек менән төҙөлгән, шуға күрә Ғайса Мәсихкә инанған һәр кем, был килешеүгә ҡушыла ала.

Йермеяһ 31:31-32; Зөлкифел 34:25; Маҫҫайос 26:28; Ғивриҙәргә 8:8

Яу арбаһы – Һуғыш яланында, ә ҡайһы ваҡыт йөк ташыу өсөн ҡулланылған ике тәгәрмәсле арба.

Башланмыш 46:29; І Батшалар 8:11; Ғәмәлдәр 8:28

Яуыз рух, ен – Иблискә хеҙмәт иткән, уның ихтыярын үтәгән рухи зат. Тәүге мәлдәрҙә уларҙың әүҙемлегенән бик ҡурҡҡандар, сөнки ен, әйтәйек, берәйһенең эсенә инеп, уны тулыһынса үҙ иркенә буйһондороп тота алған. Әммә Алла ҡөҙрәте менән Ғайса Мәсих кешеләрҙе ендәрҙән ҡотҡарған, был һәләтте илселәренә лә биргән.

І Батшалар 16:14, Лукас 11:19; Ғәмәлдәр 19:15-16; І Коринҫостарға 10:20-21

Шәжәрә

Шәжәрә

Исемдәрҙең бирелеше

Исемдәрҙең бирелеше

Тәржемәлә кеше исемдәре, ер-һыу, урындағы халыҡ атамалары йәһүд һәм грек телдәренең башланғыс формаларына яҡынайтып бирелде. Был формалар ҡайһы берҙә рус телендәге ғәҙәти исемдәрҙән айырыла. Яңғыҙлыҡ исемдәрҙе биреү принциптарын инештә ҡарағыҙ.

Кеше исемдәре

Башҡортса | Русса
Бараббас | Варавва
Барнабас | Варнава
Баҫ-Шевағ | Вирсавия
Билғам | Валаам
Бинйәмин | Вениамин
Боғаз | Вооз
Бәғел | Ваал
Гидғон | Гедеон
Голиаҫ | Голиаф
Ғайса | Иисус
Ғамос | Амос
Ғаяз | Исав
Ғиммануил | Еммануил
Ғовадъяһ | Авдий
Ғөзәйер | Ездра
Ғуззияһ | Озия
Ғәли | Илий
Дауыт | Давид
Зөлкифел | Иезекииль
Зәкәрьяһ | Захария
Ибрам | Аврам
Ибраһим | Авраам
Ильяс | Илия
Ильясиғин | Елисей
Исмәғил | Измаил
Исхаҡ | Исаак
Ифтах | Иеффай
Ишағыяһ | Исаия
Ишай | Иессей
Йермеяһ | Иеремия
Йеһошафат | Иосафат
Йонаҫан | Ионафан
Йошияһ | Иосия
Йушағ Нун улы | Иисус сын Навина
Йәһүҙә | Иуда
Кефас | Кифа
Ҡабил | Каин
Лукас | Лука
Магдалалы | Мәрйәм
Мария | Магдалина
Маркус | Марк
Марта | Марфа
Маҫҫайос | Матфей
Менашше | Манассия
Мирйәм | Мариам
Муса | Моисей
Мәлки-Садиҡ | Мелхиседек
Мәрйәм | Мария
Мәсих | Христос, Мессия
Нахум | Наум
Нафтали | Неффалим
Нөхәмияһ | Неемия
Нух | Ной
Паулус | Павел
Петрус | Петр
Рабиға | Ревекка
Рехавғам | Ровоам
Рәүвән | Рувим
Рәхилә | Рахиль
Санхерив | Сеннахирим
Сара | Сарра
Сарая | Сара
Сефанъяһ | Софония
Сөләймән | Соломон
Тиглат-Пиләсәр | Феглаффелласар
Тимоҫеус | Тимофей
Титус | Тит
Томас | Фома
Хаваҡҡуҡ | Аввакум
Хаггай | Аггей
Ханох | Енох
Хизкияһ | Езекия
Хәжәр | Агарь
Һабил | Авель
Һарун | Аарон
Һауа | Ева
Һируд | Ирод
Һошеяғ | Осия
Шимшон | Самсон
Шаул | Савл
Шемуил | Самуил
Шимғон | Симеон, Симон
Әйүп | Иов
Әлғазар | Лазарь
Әлисабет | Елизавета
Әндриас | Андрей
Әфраим | Ефрем
Юныс | Иона
Ябраил | Гавриил
Яҡуп | Иаков
Яхъя | Иоанн

Ер-һыу атамалары

Башҡортса | Русса
Ашдод | Азот
Ашшур | Ассирия
Бабил | Вавилон
Беер-Шәвәғ | Вирсавия
Бейт-Ил | Вефиль
Бейт-Ләхәм | Вифлеем
Бейт-Сайда | Вифсаида
Бейт-Фаге | Виффагия
Бейт-Әниә | Вифания
Галилея күле | Галилейское море
Геҫшемани | Гефсимания
Голгоҫа | Голгофа
Ғаммон | Аммон
Ғамора | Гоморра
Ғедән баҡсаһы | Едемский сад
Ғивғон | Гаваон
Ғивриҙәр | Евреи
Ғәмәлектәр | Амаликитяне
Ғәрәбстан | Аравия
Зәйтүн тауы | Елеонская гора (Масличная гора)
Йәрүсәлим | Иерусалим
Йәһүҙиә | Иудея (область Римской империи)
Йәһүҙә | Иудея (Южное царство в Ветхом Завете)
Ҡәнғән | Ханаан
Мидйән | Мадиам
Мысыр | Египет
Пелештиҙәр | Филистимляне
Сарефаҫ | Сарепта
Тессалонике | Фессалоника
Ун Ҡала | Десятиградие
Әмөриҙәр | Аморреи
Шило | Силом
Шәхәм | Сихем
Эфес | Ефес
Әфраҫа | Ефрафа
Яфо | Иоппия

Үлсәмдәр, ауырлыҡ берәмектәре

Үлсәмдәр, ауырлыҡ берәмектәре

Ауырлыҡ үлсәме

Иҫке Ғәһедтә | Яңы Ғәһедтә
Талант   36 кг | Талант   35–40 кг
Мина   0,6 кг | Литра (ҡаҙаҡ)   327 г
Шекел   12 г |
Беҡа   6 г |
Гера   0,6 г |
1 талант = 60 мина = 3000 шекел = 6000 беҡа = 60000 гера |

Шыйыҡлыҡ үлсәме

Иҫке Ғәһедтә | Яңы Ғәһедтә
Хомер   220 л | Бат (мискә)   40 л
Бат   22 л | Метретес (үлсәм)   40 л
Һин   3,5 л |
Лог   0,3 л |
1 хомер = 10 бат = 60 һин = 720 лог |

Ашлыҡ үлсәме

Иҫке Ғәһедтә | Яңы Ғәһедтә
Хомер   220 л | Кор (тоҡ)   400 л
Эфа   22 л | Сатон (ҡапсыҡ)   13 л
Сеа   7,3 л | Хойникс   1 л
Ғомер   2,2 л |
Кав   1,2 л |
11 хомер = 10 эфа = 30 сеф = 100 ғомер = 180 кав |
Кор   220 л |

Оҙонлоҡ үлсәме

Иҫке Ғәһедтә | Яңы Ғәһедтә
Терһәк   45 см | Сажин   1,85 м
Ҡарыш   22,5 см | 1 стадия = 100 сажин   185 м
Ус аяһы   7,5 см | Шәмбе юлы арауығы   1 км (саҡрым)
Бармаҡ   1,9 см |
1 терһәк = 2 ҡарыш = 6 ус аяһы = 24 бармаҡ |
Оҙон терһәк (Зөл 40:5)   52,5 см Үлсәү таяғы   3,15 м (6 оҙон терһәк) |

Аҡса берәмектәре

Аҡса берәмектәре

Боронғо Исраилда тауар хаҡын көмөш һәм алтын менән баһалағандар, уларҙы шекелдәрҙә, мина һәм таланттарҙа үлсәгәндәр. Тәңкәләр б.э.т. VI быуатта ғына әйләнешкә ингән. Яңы Ғәһед заманында өс илдең: Фәләстиндең, Греция һәм Римдың аҡсалары әйләнештә йөрөгән. Тәңкәләрҙе алтын, көмөш, баҡыр, аҡ ҡурғаш ҡушылған баҡыр иретмәһенән йәки еҙҙән һуҡҡандар.

Йәһүдтәрҙә | Гректарҙа | Римдарҙа
2 лептон | | 1 кодрант
| | 1 ассарион (баҡыр тәңкә) = 4 кодрант
| 1 драхма (көмөш тәңкә) | 1 динар (эшсенең бер көнлөк эш хаҡы) = 16 ассарион = 64 кодрант
1 шекел | 1 статир | 4 динар
25 шекел | 1 мна | 100 динар
| 1 талант = 60 мна | 6000 динар

Боронғо ҡулъяҙмалар

Боронғо ҡулъяҙмалар

Ленинград кодексы (Codex Leningradensis), Иҫке Ғәһедтең масорет тексы боронғо йәһүд телендә, яҡынса б.э. 1000 йылы. Юныс пәйғәмбәр китабынан.

Боронғо йәһүд телендәге Ҡумран ҡулъяҙмаларының береһе, яҡынса б.э.т. 100 йыл. Ишағыяһ пәйғәмбәр китабынан.

Септуагинта, Иҫке Ғәһедтең боронғо грек телендәге тәржемәһе, яҡынса б.э. 200 йылындағы ҡулъяҙма. Нун улы Йушағ китабынан.

Папирус 52, Яңы Ғәһедтең боронғо грек ҡулъяҙмаһы, б.э. 125 йылы. Яхъя бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәрҙән.

Синай кодексы (Codex Sinaiticus), Яңы Ғәһедтең боронғо грек ҡулъяҙмаһы, б.э. 340 йылы. Маҫҫайос бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәрҙән.

Дүрт Һөйөнөслө Хәбәр ғәрәп телендә, б.э. 1335 йылы.

Географик карталар

Географик карталар

1. Боронғо Фәләстиндең өҫкө йөҙө (рельефы)

2. Боронғо донья

3. Мысырҙан - Ҡәнғәнгә

4. Исраил ырыуҙары араһында буленгән Фәләстин

5. Шаул, Дауыт һәм Сөләймән батшалыҡтары

6. Исраил менән Йәһүҙә батшалыҡтары

7. Ғайса Мәсих дәүерендә Рим империяһы

8. Ғайса Мәсих дәүерендә Фәләстин

9. Ғайса Мәсих дәүерендә Йәрүсәлим

10. Ғайса Мәсих дәүерендә Йәрүсәлимдәге Алла йортоноң планы

11. Илсе Паулустың беренсе эш сәфәре

12. Илсе Паулустың икенсе эш сәфәре

13. Илсе Паулустың өсөнсө эш сәфәре

14. Илсе Паулустың дүртенсе эш сәфәре (Римға сәйәхәт)

Боронғо Фәләстиндең өҫкө йөҙө (рельефы)

Боронғо донья

Мысырҙан - Ҡәнғәнгә

Исраил ырыуҙары араһында буленгән Фәләстин

Шаул, Дауыт һәм Сөләймән батшалыҡтары

Исраил менән Йәһүҙә батшалыҡтары

Ғайса Мәсих дәүерендә Рим империяһы

Ғайса Мәсих дәүерендә Фәләстин

Ғайса Мәсих дәүерендә Йәрүсәлим

Ғайса Мәсих дәүерендә Йәрүсәлимдәге Алла йортоноң планы

Илсе Паулустың беренсе эш сәфәре

Илсе Паулустың икенсе эш сәфәре

Илсе Паулустың өсөнсө эш сәфәре

Илсе Паулустың дүртенсе эш сәфәре (Римға сәйәхәт)

Table of Contents

Изге Яҙма: Асылыш

Ҡәҙерле уҡыусылар!

Асылыш

- Инеш һүҙ
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22

Ҡушымталар
Һүҙлек

Аҡлау
Аҡһаҡал
Алашар
Алла
Алла Батшалығы
Алла бәрәсе
Алла йорто, ҡорам
Алла Улы
Арам
Арами теле
Арҡысаҡ
Асия өлкәһе
Асылыш
Ата
Ашера
Ашшур
Бабил
Байрамдар
Баҡыр диңгеҙ
Баш ҡаһин, иң баш ҡаһин
Бәғел
Бәғел-Зевув, Бәғел-Зевул
Галилея
Гонаһ
Гонаһтарҙан пакланыу, йолоп алыу
Гонаһтарҙан пакланыу көнө
Грек теле
Ғанаҡтар
Ғаштароҫ
Ғибәҙәтхана
Ғиври (еврей)
Ғилғәд
Ғедән баҡсаһы
Дан, шөһрәт
Дауыт
Дауыт ҡалаһы
Дауыт Улы
Доға ҡылыу
Зәбүр
Зәйтүн
Зәйтүн майы
Зәйтүн тауы
Иблис
Ибрам/Ибраһим
Изге икмәк
Изге Рух
Изге сатыр, Килешеү сатыры, Осрашыу сатыры
Изге Яҙма, Иҫке Ғәһед, Яңы Ғәһед
Изге, мөҡәддәс
Илсе
Иман
Имандаштар берҙәмлеге, берҙәмлек
Инжил (Яңы Ғәһед)
Исраил
Иҫке Ғәһед
Йөҙөм ағасы
Йөҙөм һыҡҡыс
Йәриә
Йәрүсәлим
Йәһүд теле
Йәһүҙә
Йәһәннәм
Кемош
Килешеү
Килешеү һандығы
Кируб
Күренмеш
Ҡамышлы диңгеҙ
Ҡанун
Ҡанун белгесе
Ҡапҡа, ҡала ҡапҡаһы
Ҡаһин
Ҡорбан усағы
Ҡорбандар һәм саҙаҡалар
Ҡорбан, ҡорбан килтереү
Ҡотҡарыусы
Ҡулдарҙы ҡуйыу
Ҡәнғән
Ладан
Левиҙәр
Ливан
Мадай
Майағас
Майҙә
Махау, йоғошло тире ауырыуы
Мидйән
Мирра
Моав
Мөгөҙ ҡысҡыртыу көнө
Мөләх
Муса
Мысыр
Мәжүсиҙәр
Мәрхәмәт
Мәсих
Мәсихсе
Мәсихтә, Ғайса Мәсихтә, Раббыла
Ниневе
Нәзир
Өлкән, берҙәмлек өлкәне
Пак; нәжес, бысраҡ
Пелештиҙәр
Понтиос Пилатос
Пәйғәмбәр
Раббы
Раббы көнө
Рефалар
Рим
Саддукейҙар
Самария
Синай тауы
Сион тауы
Сион-ҡыҙ
Содом һәм Ғамора
Сөләймән
Сөннәткә ултыртыу
Сөннәтһеҙ
Табыныу ҡалҡыулығы
Тоғро мөхәббәт
Туплам
Тәҡүәлек, тәҡүә булыу
Тәүбә итеү
Ураҙа тотоу
Урим һәм туммим
Үлеләр донъяһы
Фарисейҙар
Фарсы
Фатихалау, фатиха биреү
Фирғәүен
Фәрештә
Хаҡлыҡ
Халдейҙар
Хермон
Хорев
Хуш еҫле майҙар
Һалым йыйыусы
Һарун
Һируд
Һөйөнөслө Хәбәр
Һыу соҡоро, һыу һаҡлау урыны, ҡоҙоҡ
Һыуға сумдырыу йолаһы
Шәмбе көн
Эдом
Эфес
Эфод
Әҙәм Улы
Юғары кәңәшмә
Яңы килешеү
Яу арбаһы
Яуыз рух, ен
Шәжәрә
Исемдәрҙең бирелеше
Үлсәмдәр, ауырлыҡ берәмектәре
Аҡса берәмектәре
Боронғо ҡулъяҙмалар

Географик карталар

- Боронғо Фәләстиндең өҫкө йөҙө (рельефы)
- Боронғо донья
- Мысырҙан - Ҡәнғәнгә
- Исраил ырыуҙары араһында буленгән Фәләстин
- Шаул, Дауыт һәм Сөләймән батшалыҡтары
- Исраил менән Йәһүҙә батшалыҡтары
- Ғайса Мәсих дәүерендә Рим империяһы
- Ғайса Мәсих дәүерендә Фәләстин
- Ғайса Мәсих дәүерендә Йәрүсәлим

- Ғайса Мәсих дәүерендә Йәрүсәлимдәге Алла йортоноң планы

- Илсе Паулустың беренсе эш сәфәре
- Илсе Паулустың икенсе эш сәфәре
- Илсе Паулустың өсөнсө эш сәфәре

- Илсе Паулустың дүртенсе эш сәфәре (Римға сәйәхәт)